آنهم نوعى اشتباه كه صاحب آن مستحق پاداش است ؛ زيرا اشتباه او ناشى از اجتهاد اوست . اجتهاد صحيح ، يعنى بذل كوشش در آگاهى و بررسى و تطبيق و استنتاج ، تلاشى است سخت كه شخص براى رسيدن به هدفى شريف به كار مىبندد . لذا ما دام كه شخص اهل اجتهاد است هر چند خطا كند ، انصاف نيست كه از پاداش سعى و تلاش خود محروم گردد ؛ زيرا انسان نمىتواند مصون از خطا باشد . حتى مجتهد پس از آنكه تمام تلاش خود را در جستجوى نظر صحيح به كار مىبندد و اميدوار است خطا نكند ، و در اين راه به شدت از وقوع در خطا هراس دارد ، باز دچار خطا مىشود .
خداوند مىفرمايد :
« لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها . .
. » « 1 » به همين دليل شريعت آسان و سهل ما مقرر داشته است كه مجتهد هرگاه خطا كرد يك پاداش ، و هرگاه به نتيجه صحيح رسيد دو پاداش دارد . همهء اهل جماعت اين روايت را نقل كردهاند كه « إذا حكم الحاكم فى شىء فاجتهد ثم أصاب فله أجران . و إذا حكم فاجتهد ثم أخطاء فله أجر واحد . » « 2 »
بالاتر از اين ، پيامبر ( ص ) به فرماندهان سپاه و گروههاى مسلح اختيار مىداد تا مطابق آنچه مصلحت تشخيص مىدهند حكم كنند . و به يكى از ايشان فرمود : « و إذا حاصرت أهل حصن فأرادوك على أن تنزلهم على حكم اللّه ، فلا تنزلهم على حكم اللّه ، و لكن أنزلهم على حكمك ؛ فإنك لا تدرى أ تصيب فيهم حكم الله أم لا . » « 3 » شكى نيست كه رسول خدا ( ص ) در موضع امامت كبراى خلق قرار داشت ؛ لذا حكمت خداوند اقتضا مىكرد پيامبر اجتهاد كند تا مسلمانان در اجتهاد از او پيروى كرده و در بعضى از امور
هامش
( 1 ) . « خدا هيچكس را تكليف نكند مگر به اندازهء توانش . . . » ( بقره : 286 )
( 2 ) . « هرگاه قاضى در داورى دربارهء امرى اجتهاد كرد و صحيح حكم داد ، دو پاداش دارد ؛ و اگر در اجتهاد خود به خطا رفت ، يك پاداش دارد . » صحيح البخارى ، كتاب الاعتصام ، باب اجر الحكام إذا اجتهد . . . ؛ صحيح مسلم ، كتاب الأقضية ، باب 15 : ح 5 ( 1716 ) ؛ سنن الترمذى ، كتاب الأحكام ، باب 2 : ح 1326 ؛ سنن ابن ماجه ، كتاب الأحكام ، باب 3 : 2314 .
( 3 ) . « هرگاه قلعهاى از خصم را در محاصره آوردى و ساكنان آن از تو خواستند به حكم خدا آنان را مهلت دهى و مدارا كنى ، تو آن مدارا و مهلت به حكم خدا با آنان مكن ؛ ليكن به رأى خود چنين كن ، چه تو نمىدانى در آن كار آيا خدا فرمان دارد يا نه . » مسند الإمام احمد حنبل ، ح 5 : 258 ؛ صحيح مسلم ، كتاب الجهاد و السير ، باب 2 : ح 2 ( 1731 ) ؛ سنن الترمذى ، كتاب السير ، باب 47 : ح 1617 ؛ سنن ابن ماجه ، كتاب الجهاد ، باب 38 : ح 2858 .