غير مضاعف در كلام عرب نادر است . چون هِنداز وهِندام به كسر ، معرّب هِنداز وهَندام به فتح كه « 1 » لغتى است در انداز واندام ، بلكه تصريح كردهاند بر آن كه « 2 » فَعلال از غير مضاعف سواي خرغال وخرطال وقسطال نيامده .
قاعده
چون در فارسي يك لغت به چند وجه آمده باشد ، هر كدام كه به لفظ معرّب نزديك باشد ، معرّب را از آن فرا بايد « 3 » گرفت ، هر چند آن لغت ، لغت اصلى نباشد ، بلكه مولد يا مغير باشد . مثالش هِنزَمن به كسر هاء وفتح زاء وسكون نون وميم بر وزن جردحل « 4 » به سكون حاء ، چنان كه صاحب قاموس گفته به معنى جماعت . ودر فارسي انجمن وهنجمن وهنزمن « 5 » هر سه آمده به معنى جماعت و « 6 » مجمع وهنزمن معرّب أخير بايد گرفت ؛ « 7 » چه تغيير از أصل در اين صورت كمتر است وزاء تازى به زاء فارسي نزديكتر از « 8 » جيم تازى است « 9 » . و « 10 » تغيير حركات وسكون ميم به واسطهء حفظ صيغهء عربى است كه در أصل « 11 » تعريب همان است وصاحب قاموس دو لفظ أول « 12 » به طريق ترديد أصل آن گفته وآن صواب نيست وهنزمن به معنى جماعت از انجمن وهنجمن به معنى مجمع گرفته واين نيز درست نيست . مثال ديگر ، هنداز به كسر ، كه أصل آن در فارسي هَنداز « 13 » واندازه است ، پس أو را از أول بايد فرا گرفت ؛ چه تغيير در آن كم است . « 14 » صاحب قاموس از أخير فرا گرفته به واسطهء شهرت آن لفظ واين خلاف قاعده است .
هامش
( 1 ) . أصل : - كه .
( 2 ) . م : - / بر آن كه .
( 3 ) . م : بايد فرا .
( 4 ) . أصل : جردحال .
( 5 ) . م : هنرمن .
( 6 ) . أصل : در .
( 7 ) . م : گفت .
( 8 ) . م : نزديك واز .
( 9 ) . م : دور .
( 10 ) . م : اما .
( 11 ) . م : أصل در .
( 12 ) . أصل : - را .
( 13 ) . م : + / وانداز .
( 14 ) . م ، + / و .