مرتبهاى مناسب حال أو اسمى اعطا « 1 » كردهاند ، نفوس كه بواطن اين ارواحاند ، جمله يك قوّه است كه به مناسبت تعلّق با هر مرتبه از مراتب اين جوهر روح وامزجهء أو در هر محلّى به امر اللَّه تعالى ، اظهار خاصيتى چند مىكند « 2 » وبه اسمى موسوم مىگردد ؛ چنانچه در جگر ، روح نفساني را مناسب مزاج وطبع أو لطيفهء قوّهء تحريك به سوى جذب نفع كه آن را « شَهَوى » گويند وقوّهء تغذيه وتنميه وجذب غذا وتوزيع به دل ما به تحلّل « 3 » بر اعضا وامساك وهضم ودفع ، اظهار مىكند ودر دل ، روح حيواني را مناسب مزاج وطبع أو لطيفهء قوّهء ادراك آلى كه آلت آن يا « 4 » حواس خمس ظاهر بوَد كه آن ، سامعه وباصره وذائقه وشامّه ولامسه است « 5 » يا حواس خمس باطن كه آن ، حسّ مشترك « 6 » وخيال وفكر ووَهم وذكر است وقوّهء تحريك به سوى دفع ضرّ كه آن را غضبى گويند ، اظهار مىكند ودر دِماغ روح انساني را مناسب مزاج وطبع أو لطيفهء قوّهء ادراك معارف وتحريك آلات وبر وجه تدبير بدن وغيره اظهار مىكند :
« ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ »
. « 7 »
ومثال اين تحقيق آن است كه در كتاب احكام نجومى مقرّر شده كه چون وضعي از أوضاع سماوي ، مقتضى سنوح حالي شد ، در وقتي از أوقات معيّنه ، حكم بر وقوع آن مناسب حال وقت و « 8 » مكان نمايند . مثلًا چون دليل سرماى عظيم بينند ، « 9 » در بلاد حارّه در فصل تابستان ، حكم به نقصان حرارت هوا كند « 10 » ودر بلاد باردِه در فصل زمستان ، حكم به سرما به افراط وتوابع آن ؛ بلكه در اين ، آن حكم كند « 11 » بر وقوع سرماى سخت در بلادي سرد كه آفتاب از سمت رأس ايشان دور شده ، وحكم كند « 12 »
هامش
( 1 ) . ف : اعظمى .
( 2 ) . ف : مىكنند .
( 3 ) . ف : يتحلل .
( 4 ) . ف : با .
( 5 ) . ف : - است .
( 6 ) . م : مشرك .
( 7 ) . سورهء انعام ، آيهء 96 ؛ سورهء يس ، آيهء 38 ؛ سورهء فصلّت ، آيهء 12 .
( 8 ) . ف : - و .
( 9 ) . ف : نبينند .
( 10 ) . ف : كنند .
( 11 ) . ف : كنند .
( 12 ) . ف : كنند .