نوهاش معاوية بن يزيد را به شمار آورده ، و زمان مروان و ابن زبير را قيد نكردهاند ، زيرا امّت بر هيچ يك از آنها اجتماع نكردهاند » .
بنا بر اين ، ديدگاه نيز ، ميگوييم : « در اين مسلك خلفاى سه گانه سپس معاويه و بعد يزيد و سپس عبد الملك و بعد وليد بن سليمان و سپس عمر بن عبد العزيز و بعد يزيد و بعد هشام به شمار آيند كه جمعاً ده نفرند و بعد از آنها وليد بن يزيد بن عبد الملك فاسق است كه لازمه اين ديدگاه نيز ، اخراج على و پسرش حسن خواهد بود ، و اين دقيقاً بر خلاف آن نظرى است كه امامان اهل سنّت و بلكه شيعه بر آن تصريح كردهاند » . « 1 »
ابن الجوزى در كتاب « كشف المشكل » در جواب از اين توجيهات دو وجه ديگر را نقل كرده كه گويند :
اول - « پيامبر ( ص ) در حديث خويش اشاره به حوادث بعد از خود و اصحاب خود ندارند ، و چون حكم اصحاب با حكم آن حضرت پيوسته و مرتبط است ، نتيجه ميگيريم كه خبر از حكومتهاى واقع شده پس از صحابه است . و چنان مينمايد كه با بيان خود اشاره به عدد خلفاى بنى اميّه دارد ، و گويا سخن آن حضرت : « لا يزال الدين » يعنى : ولايت تا آن جا كه دوازده خليفه به حكومت برسند ادامه دارد ، سپس اوضاع به حالت ديگرى ، بدتر از حال اوّل ، بر ميگردد . با اين
هامش
( 1 ) . تاريخ ابن كثير ، ج 6 / 249 و 250 .