كويند .
الابنيه ( بهم 254 ، زل 193 )
قرظ را قرض هم نوشتهاند چنان كه بيايد و شايد مراد از اين كار آن بوده است كه با قرط به معنى شبدر يا گندنا اشتباه نشود همچنانكه سعتر را نيز با صعتر نوشتهاند تا با شعير ( جو ) مشتبه نگردد : « قرظ عرب برگ درخت سلم را قرظ گويند . . .
و گويند او درختى بزرگ است به مقدار درخت جوز و چوب او سخت بود . . .
و چوب او سپيد باشد چون كهنه شود لون او سياه شود به شكل چوب آبنوس و برگ او از برگ درخت سيب خرد باشد . دانهء او در غلافى باشد به شكل غلاف لوبيا . . . و اهل مصر درخت او را صنط گويند » ( ترجمهء صيدنه ، ب 100 ) .
صاحب هداية المتعلمين قرظ را در ضمن داروهائى ذكر مىكند كه براى « علاج القروح » مفيد است : « پوست نار و اقياقيا و اقماع نار و قرظ » ( ص 625 ) . و چون يكى از خواص قرظ چنان كه هروى نيز مىنويسد آن است كه « جراحتهاى بزرگ را سود كند » پس شك نيست كه مراد مؤلف هدايه از قرظ در مطلبى كه از او نقل شد قرظ مورد بحث است نه قرط به معنى گندنا كه اين نيز در هدايه آمده است ( ر ك : همان كتاب ، فهرست داروها ) . در اغراض الطبّيه ذيل مادهء اقاقيا چنين آمده است : عصارهء قرظ است ( ص 612 ) . در تحفهء حكيم مؤمن نيز ذيل لغت اقياقيا چنين آمده است : به لغت يونانى اسم عصاره قرظ است و او را از ثمر نوعى از مغيلان كه قرظ نامند قبل از رسيدن او افشرده مىگيرند ( تحفه ، 30 ) . قرظ . . . اسم لثمرة الشوكة المصرية المعروفه بالسنط من هذا لثمرة تعتصر الاقاقيا و هى رب القرظ ( ابن بيطار ، 14 ) .
بعضى گفته معرب كرت فارسى است و به فارسى بزغند و . . . بمصرى سنط . . . و صنط . . . نيز نامند گفتهاند ثمر نوعى از ام غيلان است كه اقاقيا عصارهء آن است و صمغ عربى صمغ آن است و درخت آن خاردار و بعضى برگ سلم و بعضى ثمر سنط دانستهاند ( مخزن ) . صاحب شرح اسماء تحت ماده اقاقيا مىنويسد :
هى رب القرض و القرض هو ثمر السنط مشهور معلوم به مصر ( م 12 ) . و در ذيل ماده سنط مىنويسد : شجرة عظيمه مشهورة فى ديار مصر . . . و هى الشوكة المصريه و هى الشوكة العربيه و هى ام - غيلان . . . و ثمر هذه الشجرة القرض و من - القرض يتخذ الاقاقيا . . . و صمغها هو الصمغ العربى ( شرح اسماء ، م 278 ) .
خلاصه كلام آنكه قرظ يا قرض همان درخت سنط يا صنط يا شوكة المصريه است كه عصارهاش اقاقياست و هروى در الابنيه از شوكة المصريه و اقاقيا جدا - گانه بحث كرده است و من حاصل
فرهنگ داروها و واژه نامه هاى دشوار ( يا تحقيق درباره كتاب الأبنية عن حقائق الأدوية لموفق الدين أبو منصور الهروى 365 ه — صفحة 297
مساهمون: منوچهر اميرى
ص٢٩٧