فارسى ديواسپست صحرائى و به شيرازى اندقوقو . . . نامند ( مخزن ) . زرق در شرح اسماء بر وزن ورق و در مخزن بر وزن خورد ضبط شده است . دربارهء اسپست رجوع شود به همين ماده .
حنطه
( Henta )
( لا )
Triticum sativum
( فر )
Ble
جالينوس كويذ اندر باب حنطه كى كندم باعتدال نزديكست و ميلش بكرميست . . .
جون كندم خام بخورند كرمى كه حب القرع خوانند اندر شكم افكند .
الابنيه ( بهم 102 ، زل 84 )
حنطه را به زبان تازى برّ گويند . . . و به لغت سريانى حنطا و حيطنا گويند به تقديم و تأخير حرف ( ترجمهء صيدنه ، ب 47 ) . به فارسى گندم نامند بهترين او تازهء باليده مايل به زردى و بعد از آن جنس سفيد او است ( تحفه ، 95 ) . گندم ، مهمترين غلهء منطقهء معتدله و غذاى عمدهء انسان را تشكيل مىدهد ( گلگلاب ، 317 . براى تعريف كامل گندم از نظر گياهشناسى ، ر ك : همان كتاب 315 - 318 ) .
حنظل
( Hanzal )
( لا )
Citrullus colocynthis
( فر )
Coloquinte
حنظل را بپارسى كبست خوانند و او دو جنسست رومى و نبطى . . . اما رومى جنطيانه است . و نبطى را خود حنظل خوانند .
الابنيه ( بهم 91 ، زل 91 )
درخت حنظل را علقم نيز گويند و به سبب آنكه تخم حنظل تلخ باشد تلخيها را به او تشبيه كنند . به لغت پارسى حنظل را كبست گويند و بعضى خيار تلخ را گويند ( ترجمهء صيدنه ، ب 39 ) . در هداية المتعلمين ذكرى از حنظل يا كبست نشده است . صاحب اغراض مىنويسد :
حنظل گرم و خشك است دماغ را پاك كند ( اغراض ، م 62 ) . هو نبات يخرج اغصانا و ورقا مفروشة على الارض . . . و له ثمر مستديره شبيه بكرة متوسطة فى - العظم مرة شديده المرارة ( ابن بيطار ، 36 ) . حنظل ثمر گياهى است به قدر هندوانه بسيار كوچكى و در نهايت تلخى و نباتش شبيه به نبات هندوانه و برگش از آن كوچكتر و سبز و اندرون زرد او بد است و آنچه در بوته منحصر به يكى باشد از جمله سموم و شحم او ما دامى كه در پوست باشد قوتش تا چهار سال باقى است ( تحفه ، 95 ) . و آن را علقم نيز نامند . و به لغتى هندوانهء ابو جهل ( مخزن ) . هو مرار الصحراء . . . الكبسته . . .
و زعم قوم ان الحنظل هو العلقم و ليس بصحيح ( شرح اسماء ، 158 ) . كبست واژهايست فارسى و علقم به حنظل نيز گفته مىشود اما در اسپانيا و مغرب اين لغت