يا رد كردن آن بر اثر هواى نفس و غرور ، به حال ترديد باقى مىماند .
چنان مىنمايد كه ايمان به آخرت نيز تصادفى با هواهاى نفسانى و شهوات دارد ، و از آن روى تبديل به ظن و گمان مىشود كه تصديق كردن آن دشوار است ، نه از آن سبب كه شواهد آن كافى نيست ، و خدا دانا است .
/ 408 پيش از اين بارها يادآور شديم كه ظن - چنان كه به نظر مىرسد - عبارت از تصور است ، و آيه :
قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ
« 9 » و آيه
الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ
، « 10 » را به همين گونه تفسير كرديم .
تصور بعث و قيام پس از آن در برابر پروردگار جهانيان براى رسيدگى به حساب ، براى جلوگيرى انسان از انجام دادن هر كار بد كفايت مىكند ، و شايد گفته امام امير المؤمنين - عليه السلام - در تفسير ايمان حكايت از همين امر مىكند كه در پاسخ پرسندهاى گفت : « ايمان بر چهار پايه استوار است : پس آن كه مشتاق بهشت بود ، شهوتها را از دل زدود ، و آن كه از دوزخ ترسيد ، از آنچه حرام است دورى گزيد » . « 11 » [ 5 ] سه حقيقت پيوسته به يكديگر است كه چون در برابر چشم شخص عاصى و گناهكار تجسم پيدا كند ، از گناه باز مىايستد و پرهيزگار مىشود : بعث و ساعت و قيامت . زندگى انسان همچون طومارى است كه روز به روز پيچيده مىشود و به قلم طبيعت آنچه مىكند بر آن نقش مىبندد ، و چون اين طومار باز شود همه كردههاى او را خودش و ديگران مىبينند ، و چه مايه رسوايى و فضيحتى در آن روز بعث و حساب است ! سپس ساعت است و نشانههاى آن در آن روز كه زمينها جابه جا مىشود ، و آسمانها را همچون طومار نوشتهها درهم مىپيچند ، و چه زيان بزرگى است در آن
هامش
( 9 ) - البقرة / 249 .
( 10 ) - البقرة / 46 .
( 11 ) - نهج البلاغة ، كلمات قصار 31 .