آنچه براى خود دوست مىدارى براى جز خود دوست بدار ، و آنچه تو را خوش نيايد براى او ناخوش بشمار . و ستم مكن چنان كه دوست ندارى بر تو ستم رود ، و نيكى كن چنان كه دوست مىدارى به تو نيكى كنند . و آنچه از جز خود زشت مىدارى ، براى خود زشت بدان ، و از مردم براى خود آن را بپسند كه از خود مىپسندى در حق آنان ؛ و مگوى - به ديگران - آنچه خوش ندارى شنيدن آن را ، و مگو آنچه را كه ندانى ، هر چند اندك بود آنچه مىدانى ، و مگو آنچه را كه دوست ندارى به تو گويند » . « 4 » سخن را به حديثى مأثور از پيامبر - صلّى اللَّه عليه و آله - پايان مىدهيم كه گفت : « پنج چيز در برابر پنج چيز : مردم هيچ قومى پيمان خود را نقض نكردند مگر اين كه خدا دشمن را بر ايشان مسلط كرد ، و جز به آنچه خدا فرو فرستاده حكم نكردند مگر اين كه فقر در ميان ايشان شايع شد ، و كارهاى بد و ناروا در ميان ايشان ظاهر نشد مگر آن كه به طاعون گرفتار شدند ، و از پيمانه نكاستند مگر اين كه از رويش گياهان محروم و به قحطى گرفتار شدند ، و از دادن زكات خوددارى نكردند مگر اين كه خدا از باران محرومشان ساخت » . « 5 » [ 4 ] چه كس كمفروشى مىكند ؟ آن كس كه به قيامت ، يعنى روزى كه در آن براى پس دادن حساب در برابر پروردگار جهانيان مىايستد ، باور ندارد ، چه اگر كسى تنها گمانى به آمدن چنين روزى داشت ، از حق خود تجاوز نمىكرد و به غصب حقوق ديگران نمىپرداخت .
أَ لا يَظُنُّ أُولئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ
- آيا آنان گمان نمىكنند كه ايشان روز رستاخيزى دارند ؟ » بعضى گفتهاند كه : ظن در اين جا به معنى معروف خود گمان و ضد يقين است ، بدان سبب كه گمان تنها به بعث و رستاخيز براى شخص عاقل كفايت
هامش
( 4 ) - نهج البلاغة ، نامه 31 .
( 5 ) - القرطبى ، ج 19 ، ص 253 ، و ديگر تفسيرهاى معروف .