طبيعى در كائنات با يكديگر ارتباط ندارند كه پس از وزيدن بادهاى مرسلات و عاصفات و ناشرات و فارقات موسمهاى خير و بركت و سالهاى مبارك فرا مىرسد ، و پس از عاصفههاى خشمگين هلاك و دمار فرا مىرسد ؟ آيا اين نمودها چنان نيست كه اولين آنها گواه بر آخرين آنها است ؟ به همين گونه گواهان عذاب ما را از وعده خدا كه وقوع پيدا خواهد كرد با خبر مىسازند ، به همان گونه كه شواهد رحمت از وعده خدا كه تحقق پيدا خواهند كرد به ما بشارت مىدهند .
إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ
- آنچه به شما وعده داده شده است وقوع پيدا خواهد كرد . » و اين جمله جواب قسم ذكر شده در آيات پيش از اين و مؤكد شده با سه علامت تأكيد است : إنّ و حصر و لام در « لواقع » . و با آن كه بعضى از مفسران حصر و عذر را مخصوص قيامت دانسته و گفتهاند كه خداوند متعال در دنبال اين آيهها از نشانههاى روز قيامت سخن گفته است ، « 17 » من مطلق بودن كامل را براى هر وعده خدا اختيار مىكنم ، همچون وعده او به پيروزى مؤمنان و از بين رفتن ظلمت و زنده شدن و زنده كردن زمين پس از مرگ آن به توسط مؤمنان ، و پيروزى دين او و فرستادگانش و مؤمنين بر سراسر دين در آخر الزمان با ظهور نجات دهنده بشر ، امام حجت منتظر - عجل اللَّه فرجه - و آنچه ما را به اين تفسير فراگير هدايت مىكند ، اين است كه قرآن در بردارنده وجوه مختلف است ، و هر چه تفسير آن فراگيرتر و شاملتر باشد درستتر است ، و من در ميان متقدمان كلبى را يافتم كه به مطلق بودن وعده معتقد بوده و گفته است : مراد آن است كه هر چه از خير و شرّ كه به آن وعده داده شدهايد ، واقع خواهد شد . و چون وعده خدا به رستاخيز و حساب و جزا از آشكارترين مصاديق وعده و نزديكترين آنها به اذهان و نيز به دلالت سياق است ، بنا بر اين آشكارترين تأويل از هر مصداق ديگر است .
اطمينان داشتن انسان به وعده پروردگارش - و بنا بر اين به آخرت - امرى
هامش
( 17 ) - التفسير الكبير ، ج 30 ، ص 268 .