شرح
3 - شاهد بايد عالم باشد و علم او از راهى حاصل شده باشد ، هر چند از طريق خواب ديدن باشد ، كفايت مىكند . صاحب جواهر رحمه الله اين نظريه را برگزيده است . « 1 »
ادلّهى مستند شاهد در باب زنا
اين اختلافات در كتاب شهادات مطرح است . ليكن ، حتّى اگر علم را در مطلق شاهد كافى بدانيم ، امّا به سبب ورود رواياتى در باب زنا ، علم به زنا كافى نيست ؛ بلكه زنا از واقعههاى ديدنى است ؛ لذا ، بايد شاهد با چشم خود ايلاج و اخراج را مانند « ميل في المكحلة » رؤيت كرده باشد . در حقيقت ، شارع مىخواهد تخفيفى در اجراى حدود قائل شود و نگذارد حيثيّت زن و مرد مسلمان در معرض خطر قرار بگيرد . از اينرو ، شهادت را به رؤيت و مشاهده تضييق كرده است ؛ يعنى شاهد بايد بگويد : ديدم اين زن و مرد عمل زنا انجام مىدادند و ايلاج و اخراج محقّق مىشد . اين مطلب ، مورد اتّفاق فتواى علما است . الف : محمّد بن يعقوب ، عن محمّد بن يحيى ، عن أحمد بن محمّد ، وعن عليّ بن إبراهيم ، عن أبيه ، جميعاً عن ابن أبي عمير ، عن حمّاد عن الحلبي ، عن أبي عبداللَّه عليه السلام قال : حدّ الرجم أن يشهد أربع أنّهم رأوه يدخل ويخرج . « 2 » فقه الحديث : اين روايت بين صحيح و حسن مردّد است . « 3 » امام صادق عليه السلام فرمود : حدّ رجم به شهادت چهار مرد به رؤيت ادخال و اخراج محقّق مىشود . در اين روايت ، علم و يقين ملاك شهادت نيست ؛ بلكه بالاتر از آن ، بايد بگويند با چشم خود اخراج و ادخال را ديديم . ب : وعن عدّة من أصحابنا ، عن سهل بن زياد ، عن محمّد بن الحسنهامش
( 1 ) . جواهر الكلام ، ج 41 ، ص 299 « قلت : قد عرفت في كتاب الشهادات أنّه يكفي فيها العلم و خصوصاً اليقين منه الّذى أحد طرق المشاهدة . »
( 2 ) . وسائل الشيعة ، ج 18 ، ص 371 ، باب 12 از ابواب حدّ زنا ، ح 1 .
( 3 ) . اين حديث دو سند دارد يكى به خاطر « ابراهيم بن هاشم » بين صحيحه و حسنه مردّد است ؛ ولى سند ديگر آن بر طبقتمام مبانى صحيح است .