گفتند : يعنى بعضى از آنها بر بالاى بعضى ديگر قرار گرفته است ، چنان كه خداوند در جاى ديگر قرآن گفته است :
لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ
، « 16 » و چنان مىنمايد كه تطابق در اين جا به معنى دقت در تكامل و تناسق و از باب مطابقت و موافقت و بر ضد تناقض و تنافر است ، و اگر اين بر چيزى دلالت داشته باشد ، آن چيز دقت / 142 در نظام حاكم بر جهان و اندازهء قدرت و عظمت آفريدگار آن است ، چه هر اندازه به جستجو و تلاش برخيزى ، هيچ سوراخ و شكاف و عيبى در آفرينش خدا نخواهى يافت .
«
ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ
- هيچ اختلاف و تفاوتى در آفرينش خدا مشاهده نمىكنى . » يعنى هيچ سوراخها و تناقضها ، چه تفاوت به معنى اختلاف است ، و اختلاف معنى تناقض دارد ، و خدا گفته است :
أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً
. « 17 » و نام « الرحمن » در اين جا هنگام سخن گفتن از نظام آفرينش آمده است ، چه اين از بزرگترين تجليات رحمت او عزّ و جلّ است . آيا اگر نظام جهانى متناقض بود ، امكان وجود زندگى بر سطح زمين فراهم مىآمد ؟ ! هرگز . . . و هر اندازه بيشتر دربارهء آفريدگان به تفكر بپردازيم ، آن را محكوم به نظامى متقن و كمال يافته مشاهده مىكنيم : خورشيد با ماه اختلاف دارد ، ولى يكى از آن دو كامل كنندهء مسير ديگرى است ، بلكه به صورتى نقش خود را ايفا مىكند كه بدون ديگرى ميسّر نمىشود . گاه چنان مىپنداريم كه آن دو متناقض يكديگرند ، بدان سبب كه يكى از آن دو ( خورشيد ) آتشى افروخته است و ديگرى ( ماه ) نورى ملايم ، ولى يكى از آن دو صورتى براى ديگرى است .
لطافتى كه در تعبير قرآنى در اين آيه مشاهده مىشود ، آن است كه در آغاز از آسمانهاى هفتگانه سخن مىگويد ، ولى پس از آن كه وجود تناقض را نفى كرد ،
هامش
( 16 ) - الانشقاق / 19 .
( 17 ) - النساء / 82 .