كلمت و هفتاد و هشت آيت . جمله به مكه فرود آمد و آن را مكى شمرند مگر يك آيت :
يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
.
اين يك آيت بقول ابن عباس و قتاده مدنى است و باقى سورة مكى .
مقاتل گفت - سورة همه در مدينه فرود آمد و قول اول درستتر است و اللَّه اعلم .
و در اين سورة هيچ ناسخ و منسوخ نيست و در خبر است كه اين سورة عروس قران است . و ذلك ما
روى على بن الحسين ( ع ) عن ابيه ، عن على ( ع ) قال - سمعت النبى ( ص ) يقول : لكل شىء عروس و عروس القرآن سورة الرحمن .
و
عن ابى بن كعب قال - قال رسول اللَّه ( ص ) من قرأ سورة الرحمن رحم اللَّه ضعفه و ادّى شكر ما انعم اللَّه عليه .
و گفتهاند - اول چيزى از قرآن كه در مكه بر قريش آشكارا خواندند بعضى آيات از اول اين سورة بود . روايت كردند از عبد اللَّه بن مسعود گفتا - صحابهء رسول مجتمع شدند گفتند - قريش تا اين غايت از قرآن هيچ نشنيدند در ميان ما كيست كه ايشان را قرآن شنواند آشكارا .
عبد اللَّه مسعود گفت - آن كس من باشم كه قرآن آشكارا بر ايشان خواند اگر چه از آن رنج و گزند آيد . پس بيامد و در انجمن قريش بيستاد « 1 » و ابتداء سورة الرحمن در گرفت و لختى از آن آيات برخواند . قريش چون آن بشنيدند از سر غيظ و عداوت او را زخمها كردند و رنجانيدند .
پس چون بعضى خوانده بود او را فرا گذاشتند و بنزديك اصحاب بازگشت فقالوا - : هذا الذى خشينا عليك يا ابن مسعود .
اما سبب نزول اين سورة آن بود كه قريش نام رحمن كم شنيده بودند ، چون آيت فرو آمد كه :
وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ
چون ايشان را گويند كه رحمن را سجود بريد ، ايشان گويند -
وَ مَا الرَّحْمنُ
اين رحمن كيست و چيست .
رب العالمين بجواب ايشان فرمود :
هامش
( 1 ) در نسخهء ج : بئستاد .