وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ
اى - الى طاعة اللَّه و توحيده ،
وَ عَمِلَ صالِحاً
ادّى الفرائض ،
وَ قالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ
تفاخرا بالاسلام و تمدّحا . قومى گفتند : حكم اين آيت بر عموم است ، هر مسلمانى كه خلق را دعوت كند بر خيرى در تحت اين آيت مندرج است ، اگر پيغامبر باشد كه امت را بر اسلام و توحيد دعوت كند ، يا عالم باشد كه خلق را پند دهد و ايشان را بر طاعت و عبادت اللَّه خواند ، يا مجاهد باشد كه مؤمنانرا بر غزو خواند . و قومى تخصيص كردند گفتند : مراد به اين آيت مصطفى است صلوات اللَّه و سلامه عليه فانه دعا الى شهادة ان لا إله الا اللَّه ، كقوله :
أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي
. و قوله :
إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ
اراد ما امره اللَّه تعالى بقوله :
وَ أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ
. عايشهء صديقه گفت : در شأن مؤذنان اهل اسلام فروآمد . عمر خطاب گفت : لو كنت مؤذنا ما باليت ان لا اجاهد و لا احجّ و لا اعتمر بعد حجة الاسلام . قومى گفتند : در شأن بلال فروآمد مؤذن مصطفى ( ص )
قال النبى ( ص ) . « الملك فى قريش و القضاء فى الانصار و الاذان فى الحبشة »
و قال ابو امامة الباهلى رضى اللَّه عنه :
وَ عَمِلَ صالِحاً
اى - صلّى ركعتين بين الاذان و الاقامة .
قال النبى ( ص ) : « بين كلّ اذانين صلاة ثلث مرّات » ،
و
قال : « فى الثالثة لمن شاء »
و
قال : « لا يردّ الدعاء بين الاذان و الاقامة » .
فضيل رفيده گفت : مؤذن بودم در روزگار اصحاب ، عبد اللَّه بن مسعود و عاصم بن هبيرة مرا گفت : چون از بانگ نماز فارغ شوى بگو : و انا من المسلمين ، نبينى كه رب العالمين گفت :
وَ قالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ
.
وَ لا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَ لَا السَّيِّئَةُ
- « لا » هاهنا زائدة دخلت للتأكيد كقول الشاعر :
ما كان يرضى رسول اللَّه فعلهم * و الطيّبان ابو بكر و لا عمر
اى - ابو بكر و عمر . و معنى الآية : لا يستوى الايمان و الشرك و الحلم و الضجر و الطاعة و المعصية و الرفق و العنف .
ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
- اشارت است بمكارم الاخلاق اى - احسن الى من أساء اليك و سلّم عليه اذا لقيته - مىگويد : كسى كه ترا جفا گويد بهرچه نيكوتر او را پاداش كن ، چون او را بينى بر وى سلام كن ، و جهل وى بحلم خود