مجتمع شود او را صديق گويند ، ابراهيم خليل صلوات اللَّه و سلامه عليه برين مقام بود كه رب العزة در حق وى فرمود :
إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا
مصطفى ( ص ) را پرسيدند كه كمال دين چيست ؟ گفت : گفتار به حق و كردار بصدق . پيرى را گفتند : صدق چيست ؟ گفت :
آنچه گويى كنى و آنچه نمايى دارى و آنجا كه آواز دهى باشى . صدق در قول آنست كه بنده چون با حق در مناجات شود صدق از خود طلب كند ، چون گويد :
وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
ميگويد : روى آوردم در خداوند آسمان و زمين ، اگر درين حال روى وى با دنيا بود پس دروغ بود . چون گويد :
إِيَّاكَ نَعْبُدُ
- من بندهء توام ترا پرستم و آن گه در بند دنيا و در بند شهوت بود دروغ گفته باشد ، زيرا كه مرد بندهء آنست كه در بند آنست ، ازينجا گفت مصطفى عليه الصلاة و السلام :
« تعس عبد الدرهم تعس عبد الدينار »
او را بندهء زر و سيم خواند چون در بند زر و سيم بود . بنده بايد كه از دنيا و شهوات آزاد شود و از خويشتن نيز آزاد شود تا بندگى حق مرورا درست گردد .
بو يزيد بسطامى گفت : اوقفنى الحق سبحانه بين يديه الف موقف فى كلّ موقف عرض علىّ المملكة ، فقلت : لا اريدها ، فقال لى فى آخر الموقف : يا با يزيد ما تريد ؟
قلت : اريد ان لا اريد ، قال انت عبدى حقّا - گفت در عالم حقايق از روى الهام حق جل جلاله مرا ترقى داد و در هزار موقف بداشت در هر موقفى مملكت كونين بر من عرض داد ، بتوفيق الهى خود را از بند همه آزاد ديدم ، گفتم ازين ذخاير و درر الغيب كه در پيش ما ريختى هيچ نخواهم ، آن گه در آخر موقف گفت : پس چه خواهى ؟ گفتم : آن خواهم كه نخواهم من كه باشم كه مرا خواست بود من كه باشم كه مرا من بود ، نفس بت است و دل غول علم خصم اشارت شرك عبارت علّت پس چه ماند يكى و بس باقى هوس . امّا صدق در وفاى عزم آنست كه مرد در دين با صلابت بود و در امر با غيرت و در وقت با استقامت ، چنان كه صحابهء رسول بودند كه بعزم خويش وفا كردند و در قتال دشمن تن سبيل و جان فدا كردند تا رب العزة ايشان را در ان وفاى عزم و تحقيق عهد بستود كه
رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ
، و آن مرد منافق كه با خدا عهد كرد و در دل عزم داشت كه اگر مرا مال دهد بذل كنم و راه تقوى را از ان مركب سازم پس عزم خويش را نقض كرد