گفت : يا سيّد البشر . ابن عباس گفت : تأويل اين ؛ تأويل حروف مقطّعه است در اوائل سور و شرح آن هر جاى در موضع خويش رفت .
وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ
قسم است كه رب العزّة ياد ميفرمايد به قرآن . ميگويد :
به اين قرآن راست درست بىغلط كه تو اى محمد از فرستادگانى ، يعنى تو يكى از پيغامبران مرسل ، جواب بو جهل است و وليد مغيرة كه ميگفتند : لست مرسلا . و حكيم اينجا صفت قرآن است بمعنى محكم ، اى - احكمه اللَّه ، كالسعيد اسعده اللَّه ؛ همانست كه جاى ديگر فرمود :
كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ
. و قيل : الحكيم - الحاكم .
عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
- در موضع حال است و صفت مصطفى است ، يعنى كه تو از مرسلانى بر طريقى راست بر دينى درست و شريعتى پاك و سيرتى پسنديده ، همانست كه جايى ديگر فرمود :
إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ
. و روا باشد كه صراط مستقيم صلة مرسلين بود و المعنى : انّك لمن المرسلين الذى ارسلوا على صراط مستقيم و هو الاسلام تو از ان فرستادگانى كه ايشان را بر راه راست و دين اسلام فرستادند .
تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ
- حمزه و كسايى و ابن عامر و حفص تنزيل بنصب خوانند بر مصدر يعنى نزل تنزيلا . باقى برفع خوانند بر خبر مبتداى محذوف كانّه قال : هو تنزيل العزيز الرّحيم . و قيل : المراد به المنزل و لهذا نظائر فى القرآن و تقول العرب : هذا الدّرهم ضرب الامير ، اى - مضروبه . و تنزيل بناء كثرت و مبالغت است ، اشارت است كه اين قرآن نه بيكبار از آسمان فرو آمد بلكه بكرّات و مرّات فرو آمد بمدّت بيست و سه سال سيزده سال به مكه و ده سال به مدينه نجم نجم آيت آيت سوره سوره چنانك حاجت بود و لايق وقت بود .
تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ
اى - عزيز بالأعداء ، رحيم بالمؤمنين . عزيزم تا دشمن در دنيا مرا نداند ، رحيمام تا مؤمن در عقبى مرا به بيند .
لِتُنْذِرَ قَوْماً
- اين سخن متّصل است بارسال ، اى - ارسلت لتنذر قوما .
ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ
-
قَوْماً
درين موضع دو وجه دارد يكى آنكه صلت است و معنى آنست كه ترا فرستاديم تا آگاه كنى قومى را كه پدران ايشان را آگاه كردهاند ، چنان كه انبيا پدران