لكفرهم و شركهم درين آيت اثبات اضلال از خداوند است جلّ جلاله و ببعضى آيات اثبات ضلال از بنده است ، و ذلك فى قوله تعالى
قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ
قدريان منكراند مر اضلال را از خداوند عزّ و جلّ و گويند همه از بنده است ، و جبريان منكراند مر ضلال را از بنده كه ايشان بنده را اختيار نگويند و گويند همه از اللَّه است جلّ جلاله و اهل سنّت هر دو اثبات كنند اضلال از خداوند عزّ و جلّ و اختيار ضلال از بنده . و هر چه در قرآن ذكر اضلال و ضلالست همه برين قاعده است كه ياد كرديم .
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً
، يعنى - اقم قصدك ، كقول ابرهيم ( ع ) :
إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ
و كقوله عزّ و جلّ :
وَ أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ
و كقوله :
وَ لِكُلٍّ وِجْهَةٌ
. و الحنيف - اسم للمسلم الموحد ، و الحنفاء - المسلمون الموحدون و الحنيفية ملّة الاسلام ؛ و قيل الحنيف - المستقيم - يقال رجل حنيف و دين حنيف اى - مستقيم و انتصب حنيفا على الحال . و معنى الآية : اقم على الدين المستقيم ، فطرة اللَّه ، نصب على الاغراء اى - الزم
فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها
فطرت را دو معنى است يكى خلقت ، كقوله :
فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
، اى - خلق السماوات و الارض ، الذى فطرنى . اى - خلقنى ،
فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ
اى - خلقكم ،
فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
خالقها و مبدءها . و منه سمّى الفطير من الخمير ، ديگر معنى فطرت ملّت است : كيش و منه
قول رسول اللَّه ( ص ) للبراء بن عازب فى الحديث الصحيح حين علمه الدعاء عند النوم ان مت مت على الفطرة اى - على دين الاسلام و الملّة الحنيفية .
اگر گوئيم فطرت اينجا بمعنى دين اسلام است پس ناس اينجا مسلماناناند بر خصوص ، لقوله عزّ و جلّ
وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ
يعنى - للمسلمين ، و معنى آنست كه دين اسلام را ملازم باش و بر پى آن رو ، آن دين كه مسلمانان را در ازل بر آن آفريد و بفضل خود ايشان را به آن دين گرامى كرد . آن گه گفت :
لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ
، اى - لا تبديل لدين اللَّه ، بلفظ خبر است و بمعنى نهى ، اى - الزموا دين اللَّه و اتّبعوا