وَ ما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ
،
ذِكْرى
معنى اين آيت بر دو وجه است : يكى آنست كه ما هلاك نكرديم اهل هيچ شهر ازين شهرها كه قصّهء ايشان درين سورت با تو گفتم مگر كه پيش از عذاب بايشان رسولان فرستاديم ، بيمنمايان و ترسانندگان ، به ياد كردن بريشان و در ياد دادن ايشان ، به اين معنى
ذِكْرى
بموضع نصب است بر مصدر ، يعنى : الّا لها مذكّرون ذكرى ، لانّ الانذار تذكير ، كانّه قال : يذكّرون ذكرى ، اى - تذكيرا ، معنى ديگر هلاك نكرديم هيچ اهل شهرى را مگر كه پيشتر بايشان رسول فرستاديم تا ايشان را آگاه كردند و از عذاب ما بترسانيدند .
آن گه گفت :
ذِكْرى
آن كه با ايشان كرديم پندى است شما را تا ياد كنيد و ياد داريد ، و به اين معنى
ذِكْرى
در موضع رفع است خبر ابتداء محذوف ، يعنى - انذارنا ذكرى . و قيل ما قصصناه ذكرى ، و جمع منذرين لانّ المراد بهم النبى و اتباعه المظاهرون له .
وَ ما كُنَّا ظالِمِينَ
فنعذّبهم من غير اعلام و لا رسول و لا ذكر ، و نظير هذه الآية قوله :
وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا
.
وَ ما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ
مقاتل گفت : مشركان قريش گفتند محمد كاهن است و با وى رئتى است از جنّ كه اين قرآن ، كه دعوى مىكند كه كلام خداست ، آن رئتى است به زبان وى مىافكند ، هم چنان كه بر زبان كاهن افكند و اين از آنجا گفتند كه در جاهليّت پيش از مبعث رسول ( ص ) با هر كاهنى رئتى بود از جنّ كه استراق سمع كردى بدر آسمان و خبرهاى دروغ و راست به زبان كاهن افكندى ، مشركان پنداشتند كه وحى قرآن هم از آن جنس است تا ربّ العالمين ايشان را دروغزن كرد ، گفت :
ما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ
، بل
نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ
هرگز شياطين اين قرآن فرو نياوردند و نسزد ايشان را آن و خود نتوانند و طلب آن نكنند كه ايشان را ميسّر نشود و قدرت و استطاعت نبود .