«
أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَ الْأَرْضِ »
يعلم اعمالكم فيجازيكم على ذلك ، «
إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ »
اى - انّ ما فى السّماء و الارض مكتوب فى اللوح المحفوظ ، «
إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ »
يكونه بقوله كن ، به اين قول معنى آنست كه هر چه در آسمان و زمين است اللَّه تعالى ميداند و همه در لوح محفوظ نبشته و در علم اللَّه تعالى حاصل ، و آفريدن همه بر اللَّه تعالى آسان كه گويد آن را كه خواهد تا بود ، كن فيكون ، و قيل انّ ذلك الاختلاف الّذى فيه الخلق فى علم اللَّه و فى لوحه . «
إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ »
اى - انّ علمه بجميع ذلك على اللَّه يسير . سهل ميگويد اين اختلاف كه در ميان خلق است در علم خداى تعالى حاصل است و در لوح مثبت ، در ازل دانسته و علم وى به همه رسيده و بر اللَّه تعالى آسانست دانش آن و آگاه بودن از آن ، و قيل «
إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ »
اى - انّ الحكم بينكم يسير على اللَّه . وجه اتصال اين آيت بآيات پيش آنست كه رب العزه باز نمود و بيان كرد كه آن خداوند كه هر چه در آسمان و زمين چيزست همه مىداند و علم وى به همه مىرسد صلاح و فساد بندگان هم داند ، چون فرمايد بصلاح بندگان فرمايد ، چون نهى كند از آن كند كه فساد بندگان در آن بود ، پس روا نباشد و نسزد كه بندگان با رسول وى منازعت كنند در كار دين و شريعت و در كار امر و نهى .
«
وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ »
رب العزّه جلّ جلاله دلائل قدرت خويش و نشانهاى وحدانيت خويش در آفرينش آسمانها و زمين و برّ و بحر و احياء و افناء بندگان و رسيدن علم وى بهمگان و اظهار نعمت و رأفت و رحمت خود بر ايشان اين همه در اين آيات كه رفت ياد كرد ، آن گه جهل مشركان بر عبادت اصنام در پى آن داشت گفت : «
وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً »
اى - حجّة و برهانا مىگويد اين مشركان و ناگرويدگان از پرستش آن خداوند كه اين همه حجتهاى روشن و دلائل قدرت و وحدانيت وى پيداست بر مىگردند و چيزى مىپرستند كه ايشان را در پرستش آن هيچ حجّت نيست ، «
ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً »
اى - حجّة و برهانا على عبادته و انّما سمّى