بعضهم قد ماتوا فى الكهف و بعضهم قال بل هم نيام كما ناموا اوّل مرّة . و قيل التّنازع هو انّهم لمّا اظهروا عليهم ، قال بعضهم «
ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً »
يعرفون به ، و قال آخرون اتّخذوا «
عَلَيْهِمْ مَسْجِداً »
. و قيل تنازعوا فقال المؤمنون نبنى عندهم مسجدا لانّهم على ديننا ، و قالت النّصارى نبنى كنيسة لانّهم على ديننا .
و قيل كانوا يختلفون فى مدّة مكثهم و عددهم يدل عليه قوله : «
رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ »
و قوله : «
رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ »
.
. . . «
قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ »
و هم المؤمنون ، «
لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ »
اى عندهم ، «
مَسْجِداً »
. و ذكر انّه جعل على باب الكهف مسجد يصلّى فيه .
«
سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ »
اى هم ثلاثة رجال و كلب ، و معنى رابعهم يربعهم بانضمامه اليهم ، و كذلك خامس الاربعة و سادس الخمسة الى عاشر التّسعة ، و امّا ثالث ثلاثة و رابع اربعة و ثانى اثنين فالمعنى واحد الثّلاثة و واحد الاربعة و واحد الاثنين .
ابن عباس گفت دو مرد آمدند از ترسايان نجران از دانشمندان ايشان بر مصطفى ( ص ) نام ايشان سيّد و عاقب ، رسول خداى ازيشان پرسيد كه عدد اصحاب الكهف چند بود ؟ - سيد گفت سه مرد بودند چهارم ايشان سگ ايشان ، و اين سيّد از ترسايان يعقوبى بود . و عاقب گفت پنج بودند ششم ايشان سگ ايشان ، و اين عاقبت ، نسطورى بود ، و مسلمانان گفتند هفت تن مرد بودند و هشتم ايشان سگ ايشان ، ربّ العالمين از قول ترسايان حكايت باز كرد و بر عقب گفت : «
رَجْماً بِالْغَيْبِ »
اى قذفا بالظنّ من غير يقين - آنچ ميگويند بظنّ ميگويند از پوشيدگى نه از يقين . اين دليلست كه ربّ العزّه قول مسلمانان در آنچ گفتند : «
سَبْعَةٌ »
راست كرد و بپسنديد كه اگر سبعة همچون خمسة و ثلاثة بودى ، «
رَجْماً بِالْغَيْبِ »
به آخر گفتى ، پس گفت : «
وَ ثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ »
هذه الواو واو الثّمانية و ذلك لانّ العرب تقول ، واحد ، اثنان ، ثلاثة ، اربعة ، خمسة ، ستّة ، سبعة و ثمانية لانّ العقد كان عندهم سبعة كما هو اليوم عندنا عشرة ، و نظيره قوله تعالى :
« التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ »
الى قوله :
« وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ »
و قوله :