عمار ياسر و اصحاب وى ، پس از آنك مشركان ايشان را تعذيب كردند و در دين بفتنه افكندند با رسول خداى ( ص ) هجرت كردند و در جهاد بكوشيدند و صبر كردند ربّ العالمين پس از آن فتنه كه بر ايشان رفت ، ايشان را بيامرزيد و آن كلمه كه برضاى كافران گفتند از روى تقيّه بر ايشان بپوشيد و بر ايشان رحمت كرد .
ابن عامر «
مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا »
بفتح فا و تا خواند و بر دو وجه حمل توان كرد : يكى آنك مراد بدان مستضعفانند كه ايشان را ياد كرديم : بلال و صهيب و عمار و خباب يعنى فتنوا انفسهم باظهار ما اكرهوا عليه من الكفر وقاية لانفسهم ، و فتنوا فعل ايشان باشد . ديگر وجه آنست كه مراد بدين ابو سفيان بن حرب است و حكيم بن حزام و الحرث بن هشام يعنى فتنوا المؤمنين المستضعفين ، اى عذّبوهم و حملوهم على الكفر اكراها - مىگويد ايشان كه هجرت كردند پس از آنك رسول خداى ( ص ) را و مؤمنانرا برنج مىداشتند و مستضعفان را تعذيب مى كردند تا كلمهء كفر بر زبان براندند ، وانگه جهاد كردند و صبر كردند : «
إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ »
خداوند تو ايشان را پس آن كردار هاى ايشان آمرزگاريست مهربان - و به اين قراءت مفعول محذوفست در هر دو وجه كه گفتيم ، باقى قرّاء - فتنوا - خوانند بضمّ فاو كسر تا و به اين قراءت آيت در شأن مستضعفان باشد بى خلاف ، اى عذّبوا و حمّلوا على الكفر و الّذين حملوهم على ذلك هم المشركون فالمشركون هم الفاتنون و المستضعفون هم المفتونون ، و قراءت اظهر - فتنوا - است بضمّ فا و كسر تا لهذا المعنى .
«
يَوْمَ تَأْتِي »
اى اذكر يوم تأتى ، «
كُلُّ نَفْسٍ »
يعنى يوم القيامة ، «
تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها »
اى تحتجّ عنها - روز قيامت هر كسى خود را حجّتى مىجويد و عذرى مىآرد ، اهل فترت گويند كه رسول ( ص ) نديديم ، ديوانه گويد خبر نداشتم ، طفل گويد ببلوغ نرسيدم ، جلاد گويد مأمور بودم ، مىخواره « 1 » گويد علّت داشتم ، بى نماز گويد شغل داشتم ، نادان گويد ندانستم ، چاكر و شاگرد گويد مستضعف
هامش
( 1 ) - نسخهء ج : مىآشامنده .