«
لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً »
اى حتّى يعود بعد العلم جاهلا و يصير كالصّبىّ الّذى لا عقل له - گفتهاند اين در شأن كسيست كه مؤمن نبود امّا مؤمن اگر چه پير شود علمى كه او را دادهاند وا نستانند . و قيل معناه لئلّا يعمل بعد عمله شيئا اى يفتر عن العمل بالعلم لانّ تأثير الكبر فى العمل اكثر منه فى العلم . و گفتهاند گردش احوال بنده آن راست كه تا خلق به نظر عبرت نگرند و بدانند كه آن خداوند كه قادرست كه بنده را از حال علم با حال جهل برد ، قادر است كه او را بميراند و باز او را زنده گرداند ، «
إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ »
كه وى جلّ جلاله داناست و تواناست بهر چه خواهد .
«
وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ »
اين آيت ردّى بليغ است بر مشركان كه خداى را جلّ جلاله انباز گفتند ، مىگويد اللَّه تعالى افزونى داد لختى را از شما بر لختى يعنى مالك را بر مملوك ، مالك آنچ خورد از مال خود خورد كه ملك دارد و دست رس دارد و مملوك آنچ خورد از غير وى خورد كه نه ملك دارد و نه دست رس ، «
فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا »
و هم المالكون ، «
بِرَادِّي رِزْقِهِمْ »
بجا على رزقهم لعبيدهم حتّى يكون عبيدهم معهم فيه سواء - معنى آنست كه مالك را آن افزونى رزق و مال كه او راست چيزى با بندهء درم خريدهء خويش نمىبايد داد تا پس بندهء وى با وى در آن يكسان باشد و اين مثلى است كه ربّ العالمين زد مشركان را كه آفريدهء وى را انباز وى مىگويند ، يعنى كه شما نمىپسنديد و نه سزا مىبينيد كه بردگان شما با شما در ملك يكسان باشند چونست كه بندگان مرا با من در ملك يكسان مىكنيد ؟ ! «
أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ »
استفهام بمعنى الانكار ، أ فبأن انعم اللَّه عليهم جحدوا نعمه و جعلوا ما رزقهم لغيره اى اتوصلوا بنعمته الى الكفر به . قرأ عاصم : « تجحدون » بالتّاء على الخطاب ، لقوله : «
وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ »
و الباقون بالياء على الغيبة ، لقوله : «
فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ »
. ابن عباس گفت : اين آيت در شأن ترسايان نجران آمد كه در كار عيسى و مادر غلوّ كردند و گفتند آنچ گفتند .
«
وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً »
يعنى النساء - مىگويد اللَّه تعالى بيافريد از تنهاى شما زنان . قتادة گفت يعنى حوّا كه او را از نفس آدم بيافريد