الغى و الهدى من الضلال » به اين قول كتاب قرآنست و قرآن كتاب و عطفه عليه و هو هو لتضمّن القرآن معنى الجمع . و قيل الكتاب للجنس و المراد به ما تقدّم القرآن من الكتب اى هذه الآيات آيات الكتب التي تقدمت القرآن يريد معنى هذه معناها ، به اين قول معنى آنست كه اين آيات آيات كتاب خداوند تعالى است ، آن كتابها كه پيش از قرآن فرو آمده بپيغمبران ، آن گه گفت : «
وَ قُرْآنٍ مُبِينٍ »
اى و آيات قرآن مبين . - مىگويد آيات كتب پيشينه است و آيات قرآن مبين در معنى همه يكسان و همه كلام خداوند جهان .
«
رُبَما يَوَدُّ »
قرأ نافع و عاصم بتخفيف الباء و الباقون بتشديدها و هما لغتان فالتّخفيف لاهل الحجاز و التّشديد لقيس و تميم و بكر ، « رب » حرف جرّ است هم مشدّد و هم مخفف و باسم نكرة مخصوصست ، تقول : ربّ رجل جاءني ، و رب رجل جاءني ، چون - ما - كافه در آن شود آن گه بفعل ماضى مخصوص بود ، تقول : ربّما جاءني زيد ، و اگر مستقبل آيد از پس آن لا بد - كان - در آن مضمر بود چنانك درين آيتست : «
رُبَما يَوَدُّ »
يعنى ربّما كان يودّ الذين كفروا ، و اگر كسى گويد اين اضمار چگونه است درست بود و - كان - چيزى را گويند كه گذشته و رفته بود و معلومست كه اين آرزوى كافران در مستقبل است نه در ماضى ، جواب آنست كه هر چه ربّ العزّه جلّ جلاله وعده داد كه خواهد بود ماضى و مستقبل در آن يكسانست ، نابوده هنوز چون بوده است و ناآمده چون آمده ، كه وعدهء وى راستست و درست ، بودنى و آمدنى ، اگر كسى گويد ربّ و ربما در وضع لغت قلّت را گويند و كافران اين آرزو بسيار خواهند كرد بر دوام ، پس استعمال ربما درين موضع چه معنى دارد ؟
جواب آنست كه سياق اين سخن بر سبيل تهديدست نه بر سبيل تقليل ، چنانك كسى فعلى بد كند تو او را گويى : ربّما ندمت على ما تفعله اى لعلّك ستندم على ما تفعل و انت لا تشك انّه يندم فخرج هذا مخرج التهديد و الوعيد .
امّا در بيان وقت آن كه كافران اين آرزو كنند ، مفسران سه قول گفتهاند :
يكى آنست كه اين بوقت نزع گويند در حال معاينت كه فريشتگان عذاب را بينند چنانك ربّ العزّه گفت :
« وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ »
الآية . . .