و هو اصل كلّ كتاب فيه ما خلق و ما لم يخلق . و عن عطاء عن ابن عباس قال : انّ اللَّه تعالى لوحا محفوظا مسيرة خمس مائة عام من درّة بيضاء لها دفتان من ياقوتة للَّه فيه كلّ يوم ثلاثمائة و ستّون لحظة يمحو اللَّه ما يشاء و يثبت و عنده امّ الكتاب .
«
وَ إِنْ ما نُرِيَنَّكَ »
يعنى ان اريناك ، «
بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ
« 1 »
»
من العذاب . و قيل من اظهار دين الاسلام على الدّين كلّه ، «
أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ »
قبل ان نريك ذلك فليس عليك الّا البلاغ كفروا هم به او آمنوا اى ليس عليك الّا البلاغ كيف ما صارت حالهم ، «
فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ »
يريد تبليغ الرّسالة «
وَ عَلَيْنَا الْحِسابُ »
المجازاة .
«
أَ وَ لَمْ يَرَوْا »
اين آيت بيان تحقيق آن وعده است كه ايشان را داد از عذاب دشمن و نصرت رسول و مؤمنان و اظهار دين اسلام بر دينها . «
أَ وَ لَمْ يَرَوْا »
يعنى اهل مكّة ، «
أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ »
اى نفتح كلّ يوم للمسلمين شيئا فشيئا فننقص من بلاد الكفر و نزيد فى بلاد الاسلام فينقص الكفّار و يزيد المسلمون فكيف لا يعتبرن ، نظيره قوله :
« أَ فَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَ فَهُمُ الْغالِبُونَ »
. عكرمه و مجاهد و ابن عباس گفتند : «
نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها »
آنست كه هر چه در دنيا آباد است از آن شهر شهر و جاى جاى بروزگار « 2 » خراب مىشود و خلق مىكاهد و از ثمار و نبات بركت مىرود تا آن گه كه در عالم خود يك « 3 » گوشهء آبادان نماند . و در بعضى اخبار آوردهاند كه رسول خدا ( ص ) جبرئيل را گفت بعد از من هيچ دانستهاى كه ترا به زمين فرستند يا نه ؟ گفت يا رسول اللَّه سه بار فرو آيم : يك بار فرود آيم و شفقت و مهربانى از دلها بر گيرم ، ديگر بار فرو آيم و امانت و بركت از ميان خلق بردارم ، سوم بار فرو آيم و قرآن از ميان خلق به آسمان « 4 » باز برم .
و قيل هذه الآية و عد من اللَّه عزّ و جلّ بخراب الدّنيا و فناء اهلها ، كقوله تعالى :
« كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ »
و قال تعالى :
« كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ »
. و
هامش
( 1 ) - در نسخ الف و ج : « وعدناهم » ضبط گرديده .
( 2 ) - نسخهء الف : آباد است بروزگار .
( 3 ) - نسخهء الف : در عالم يك .
( 4 ) - نسخهء الف : از ميان خلق بردارم و به آسمان .