مصطفى ( ص ) كه وى پيغامبر امّى بود هرگز بمعلمى نارفته ، و مؤدّبى نديده ، و هيچ كتاب ناخوانده « 1 » و نه هيچ چيز « 2 » نوشته ، و آن گه اخبار پيشينيان و سير ملوك و اقاصيص امم چنان بيان ميكرد و از همه خبر ميداد و آنچه در طوق بشر نباشد كه از ذات خود بر سازد اظهار ميكرد و بر زبان مىراند و فصحاى عرب و زيركان عالم همه از آن عاجز گشته ، عاقل چون در نگرد داند كه اين صنعت بشر نيست ، جز وحى پاك نيست ، و جز رسالت خداوند و نامهء وى بر زبان جبرئيل نيست ، و رسالت و نبوت وى جز صدق و راستى نيست ، صفت امّى در حقّ عالميان نقص بود در حق وى هنر آمد تا لا جرم او را به اين صفت جلوه كردند كه :
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ
، قوله :
ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ
اين تثبيت و تسكين دل مصطفى ( ص ) نه از آن است كه در وى شكى بود لكن هر جاى كه دلالت قوىتر و برهان بيشتر آن كار و آن حكم در دل ثابتتر ، و دل بوى آرميدهتر ، هم چنان كه « 3 » ابراهيم گفت ( ص ) :
وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي
وَ جاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ
اى - ما جاءك فى هذه السورة الحق مع ما جاءك من الحق فى سائر القرآن هر چه بمصطفى فرو آمد . از قرآن و پيغام همه حقّ است و راست و پاك و نيكو ، امّا اين سورت بذكر مخصوص كرد كه درين سورت اقاصيص انبيا است و مواعظ فراوان و ذكر بهشت و دوزخ و تحقيق تأكيد را گفت : درين سورت همه راستى آمد به تو و درستى و اين دليل نيست كه بيرون ازين حقّ نيست هم چنان كه كسى سخن شنود از كسى گويد : هذا حقّ ، فليس يجب من هذا ان يكون ما سواه باطلا . فكذلك فى قوله :
وَ جاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ
. و قيل : جاءك فى هذه الدّنيا ، اى - النبوّة .
وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ
عبرة لمن اعتبر « 4 » تذكّر لمن تذكّر .
وَ قُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ
قرأ ابو بكر « مكاناتكم » بالجمع
إِنَّا عامِلُونَ
.
وَ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ
هذا امر تهديد و وعيد ، اى - اعملوا ما انتم عاملون على غير ما انتم عليه و انتظروا ما يعدناكم الشيطان انّا منتظرون ما يعد ربّنا من النّصر .
هامش
( 1 ) - كتابى نخوانده ( ج ) .
( 2 ) - هيچيز ( ج ) .
( 3 ) - هم چنان كه ( الف ) .
( 4 ) - اتّبع ( الف )