سالها و ماهها و روزها و ساعتها از آن روز كه دنيا بيافريديم تا وقت قيامت همه شمردهايم و دانسته ، و در علم قديم خود مقرر كرده ، و نام زده شده ، و از خلق پوشيده داشته ، كه چند سال و چند ماه و چند روز و چند ساعت بخواهد گذشت تا پس قيامت بود ، چون آن روزگار بسر آيد قيامت بود كه يك ساعت در پيش نيفتد و با پس « 1 » نبود . و قيل : ان ذلك الوقت سبعة آلاف سنة منذ خلق اللَّه الدنيا الى ان تنقضى .
« يوم يأتى » اثبت « 2 » الياء مكى و يعقوب وصلا و وقفا ، مدنى و ابو عمرو و الكسائى ، وصلا و حذفها الباقون فى الحالين ، و اثباتها و حذفها لغتان ، تقول العرب :
لا ادر ، فتحذف الياء و تجتزى بالكسرة و ذلك لكثرة الاستعمال ، و الاجود فى النحو اثبات الياء . گفتهاند
يَوْمَ يَأْتِ
اين
يَوْمَ
بمعنى حين است ، اى - حين ياتى ذلك اليوم الذى يجمع فيه الخلائق
لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ
اى - لا تتكلم نفس فيه و لا تنفع من شفاعة او وسيلة
إِلَّا بِإِذْنِهِ
تبارك و تعالى . ميگويد : روز رستاخيز روزى صعب است ، و هول آن عظيم ، هيچ كس زهره ندارد كه سخن گويد در آن روز ، و نه هيچ كس شفاعت كند ، يا و سيلتى بر سازد مگر بدستورى اللَّه . همانست كه جايى ديگر گفت :
لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ
و روا باشد كه از درازى روز قيامت در آن مواطن و مواقف بود در بعضى مواقف سخن گويند چنان كه گفت :
وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ
و در بعضى نگويند چنان كه گفت
لا يَنْطِقُونَ وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ
.
لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ
و آن گه در آن روز خلق دو گروه باشند گروهى اهل شقاوت كه در ازل شقى بودند و گروهى اهل سعادت كه در ازل سعيد آمدند
فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ
كتبت عليه الشقاوة و منهم سعيد كتبت عليه السعادة .
روى عن عمر قال : لمّا نزلت :
فمنهم شقى و سعيد ، قلت : يا رسول اللَّه فعلام نعمل اذا على شىء قد فرغ منه ام على على شىء لم يفرغ منه ؟ قال : بل على شىء قد فرغ منه يا عمر و جرت به الاقلام و لكن كلّ ميسّر لما خلق له .
فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ
الزفير اول نهيق الحمار و الشهيق آخره ، شبّه اصواتهم فيها بانكر الاصوات قال ابو العالية « 3 » الزفير فى الحلق
هامش
( 1 ) - واپس ( ج )
( 2 ) - اثبات ( الف )
( 3 ) - ابو المعاليته ( الف )