تحسبهم سكارى ، و قيل فاتحة اعينها فعل النّاظر .
وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ
لأنّها لا حياة لها ، و انّما اخبر عن الاصنام بالهاء و الميم لانّها مصوّرة على صورة بنى آدم ، مخبرة عنها بأفعالهم .
و قيل : تراهم يعنى الكفار ينظرون اليك بأعينهم و هم لا يبصرون ، لأنّهم لا يقرّون بنبوّتك ، من قوله :
وَ عَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ
.
النوبة الثالثة :
قوله تعالى :
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ
- بزرگ است و بزرگوار ، خداوند مهربان ، نيكو نام ، رهىدار ، آفرينندهء جهانيان ، و دارندهء همگان . پاك و بىعيب در نام و نشان . پاك از زاده و خود نزائيده ، پاك از انباز و يارى دهنده ، پاك از جفت و هم ماننده . خلق كه آفريد ، جفت آفريد قرين يكديگر ، نرينه و مادينه هر دو درهم ساخته ، و شكل در شكل بسته ، و جنس با جنس آرميده ، چنان كه گفت :
وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها
. خداست كه يكتاست ، و در صفات بىهمتاست ، و از عيبها جداست . آفريننده و دارنده و پروراننده . چون خواهد كه در آفرينش قدرت نمايد ، از يك قطرهء آب مهين صد هزار لطائف و عجائب بيرون آرد . اوّل خاكى ، آن گه آبى ، آن گه علقهاى ، پس مضغهاى ، پس استخوانى و پوستى ، پس جانورى . چون چهار ماهه شود زنده شود در آن قرار مكين فى ظلمات ثلث درين شخص سه حوض آفريده يكى دماغ ، يكى جگر ، يكى دل . از دماغ جويهاى اعصاب بر همه تن گشاده ، تا قدرت حسّ و حركت در وى ميرود . از جگر رگها آرميده ، بر همه تن گشاده ، تا غذا در وى ميرود .
از دل رگها جهنده ، بر همه تن گشاده ، تا روح در وى ميرود . دماغ بر سه طبقه آفريده : در اول فهم نهاده ، در دوم عقل نهاده ، در سوم حفظ . چشم بر هفت طبقه آفريده . روشنايى و بينايى در آن نهاده . عجبتر ازين حدقه است بر اندازهء عدس دانهاى ، و آن گه صورت آسمان