اينجا سخن تمام شد ، پس گفت :
وَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ
- اين امت را ميگويد كه ما ايشان را عذاب نكرديم چنان كه پيشينيان را كرديم از قوم نوح و قوم هود و صالح و لوط و شعيب ، اما مهر نهيم بر دلهاى ايشان تا حق نشنوند و پند نپذيرند ،
فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ
الايمان و الهدى للطبع الّذى طبع على قلوبهم ، و قيل : لا يسمعون اى لا يجيبون ، من قولهم سمع اللَّه لمن حمده ، اى : اجاب ، و به يقول الشاعر :
دعوت اللَّه حتى خفت ان لا * يكون اللَّه يسمع ما اقول
تِلْكَ الْقُرى
- اشارتست فرا ديار قوم لوط و عاد و ثمود و مدين ،
نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها
اى نتلوا عليك من اخبارها كيف اهلكناهم و دمّرناهم و كيف بعثنا اليهم الرّسل ندعوهم الى الهدى .
وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ
يعنى بالمعجزات و الدلالات و الامر و النّهى ، و قيل ببيان العذاب بأنّه نازل بهم فى الدّنيا ،
فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ
اينجا اقوال مفسّران مختلف است :
ابن عباس و سدى گفتند : فما كانوا اولئك الكفار الذين اهلكناهم ليؤمنوا عند مجىء الرّسل ، بما كذّبوا من قبل يوم الميثاق ، فأقروا كرها باللّسان و اضمروا التّكذيب . ميگويد : آن كافران پيشينه كه ايشان را هلاك كرديم قومى را به آب بكشتيم و قومى را بباد و قومى را بزلزله و صيحه ، ايشان بر آن نبودند كه آنچه روز ميثاق دروغ شمرده بودند و بدل نپذيرفته اگر چه به زبان اقرار داده بودند « 1 » بكره ، امروز پس ارسال رسل بدان ايمان آرند و پذيرند .
مجاهد گفت : فما كانوا لو احييناهم بعد هلاكهم و رددناهم الى الدّنيا ليؤمنوا بما كذّبوا من قبل هلاكهم . ميگويد : اگر پس از آنكه ايشان را هلاك كرديم زنده گردانيم ايشان را و به دنيا باز آريم ، بر آن نهاند كه ايمان آرند ، و از آن تكذيب كه پيش از هلاك
هامش
( 1 ) - ج : اقرار كرده بودند .