ما وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا
، همان گويند كه روز بدر ، مصطفى گفت اهل « 1 » قليب را :
فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا
، هذا سؤال تقرير يتضمّن تخسير الكفّار .
قالُوا نَعَمْ
- كسايى نعم بكسر عين خواند ، و هما لغتان .
فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ
- قيل هو صاحب الصور . تا ايشان درين سخن باشند منادى ندا كند بآواز بلند :
أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ
- اى الكافرين ، كه لعنت خدا بر كافران . آن گه اعمال خبيثهء ايشان را وصف كرد :
الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ
- ايشان كه از دين اسلام باز گشتند ، و ديگران را مىباز گردانيدند ،
يَبْغُونَها
اى : و يبغون لها عوجا ، و از راه راست خداوند كژى مىبيوسيدند ، و از آن كژى ميجستند . كژى در چيزى ديدنى چون چوب و ديوار عوج است بفتح عين ، و در چيزى ناديدنى چون سخن و پيمان عوج است بكسر عين .
وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ
يعنى بالبعث الذى فيه جزاء الاعمال
كافِرُونَ
.
وَ بَيْنَهُما حِجابٌ
- يعنى اهل الجنة و اهل النّار حجاب . اين حجاب آن سور است كه اينجا گفت :
فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ
. ديوارى است بلند در باطن ، و اندرون آن بهشت است . از سور تا درگاه بهشت صد ساله راه ، همه جويها و چشمها و حياض و رياض و درختان سدر بهشتى بوى و روشنايى بهشت در آن تابان ، و از ظاهر ديوار و بيرون آن دوزخ است ، از ديوار تا در دوزخ صد ساله راه پر دود و تف و شرار ، و گزندگان ، و از بيرون سوى ديوار در اندرون ديوار البته از دوزخ هيچ اثر نه ، و از اندرون ديوار بيرون آن از بهشت البته هيچ اثر نه .
وَ عَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ
- عرف شاخ سر ديوار است و سر خروه « 2 » ، اعراف جمع آن ،
وَ عَلَى الْأَعْرافِ
اى على السور
رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا
يعنى الفريقين
هامش
( 1 ) - ج : اصحاب .
( 2 ) - بمعنى خروس .