تا ايشان با او گرايند به چيزى ، چنان كه گفت :
وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ
. ميگويد :
اى محمّد : ايشان را جواب ده :
أَ غَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا
- اى اتخذ ربا
وَ هُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ
فى السماوات و فى الارض . جز از اللَّه خدايى جويم ، و ديگرى را بمعبودى پسندم ، و بخدايى گيرم ؟ ! و اللَّه است كه خداوند است هر چيز را كه آن را خداوند خوانند ، خداى همهء خداوندان است ، و آفريدگار همگان است ، و كردگار جهان و جهانيان است .
وَ لا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها
- لا تجنى نفس ذنبا الّا اخذت به .
وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى
- اين جواب وليد مغيره است ، كه گفته بود : اتّبعوا سبيلى احمل اوزاركم . او را جواب دادند كه : لا يحمل احد جناية غيره ، حتّى لا يؤاخذ به الجانى .
ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ
- اين وعيد است ،
فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ
يعنى فى الدين
تَخْتَلِفُونَ
- گفتهاند : اين اختلاف ايشان اختلاف است در كار محمد و در قرآن .
قومى گفتند : ساحر است . قومى گفتند : شاعر . قومى گفتند : مجنون ، و در قرآن همچنين طايفهاى گفتند :
أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ
. قومى گفتند :
« إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ . إِنْ هذا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ »
.
وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ
- يا محمد !
خَلائِفَ
الامم الماضية فى الارض بأن اهلكهم و أورثكم الارض بعدهم . همانست كه آنجا گفت :
أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ
، و قيل :
خَلائِفَ الْأَرْضِ
اى سكان الارض بدل الجن ، و قيل : يخلف اهل كل عصر من كان قبله . خليفه آمده بود از پس پيشينهاى ، و خلائف جمع است كصحيفة و صحائف ، و سفينة و سفائن ، و وصيفة و وصائف .
سه كس آنند كه خلافت را نامزدند در قرآن : يكى آدم ، ديگر داود ، سديگر ابو بكر صديق . آدم را گفت :
إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً
. داود را گفت :
إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ
. ابو بكر را گفت :
لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ
« 1 » . آدم خليفه بود
هامش
( 1 ) - آيه راجع بخلافت نيست و مؤلف در اين مورد بتأويل دست زده است .