تَعْقِلُونَ
لكى تعقلوا ما نهاكم عنه و ما امركم به .
وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
- احسن آنست كه در مال وى بصلاح تصرف كند ، و در آن قيام نمايد ، بحسبت يا به مزد بر عدل بنزديك حاجت ، و آميختن در مال وى بر نصف و اقتصاد بر تمول و انتفاع ، تا آن گه كه يتيم بالغ شود ، و برشد خويش رسد . حدّ اشدّ گفتهاند كه : حد بلوغ است به آن نشانها كه شرع بيان كرده بر اختلاف علما با قوت عقل تمام ، و رسيدن به آن حال كه حسنات و سيئات بر وى نويسند .
كلبى و سدى گفتند : من ثمانى عشرة سنة الى ثلاثين سنة . و الاشد جمع فى قول بعضهم ، واحده شدّ ، كالضرّ و الاضرّ و الشرّ و الاشرّ ، و فى قول بعض البصريين هو واحد ، و هو قوة الشباب عند ارتفاعه ، كما ان شد النهار قوة الضياء عند ارتفاعه ، و معنى الاية : حتى يبلغ اشده ، و تؤنسوا رشده ، فتدفعوه حينئذ اليه ، كقوله :
فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ
.
وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ
- اتموه من غير نقص ،
وَ الْمِيزانَ
يعنى وزن الميزان
بِالْقِسْطِ
اى بالعدل لا بخس و لا شطط ، لا زيادة و لا نقصان . ميگويد : تمام پيماييد و راست سنجيد نه زيادة و نه نقصان . آن گه گفت :
لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها
- در كيل و وزن بر هر كسى آن نهيم كه طاقت دارد . اگر دهنده را تكليف زيادت دادن كنيم ، نفس وى طاقت ندارد ، و بتنگ آيد ، و همچنين ستاننده را اگر تكليف كنيم كه حق خود را كم كند طاقت ندارد . معنى ديگر گفتهاند :
لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها
- ميگويد : چون هر دو به حد طاقت در كيل و وزن عدل بجاى آورند ، اگر اندكى در آن فرو شود كه طاقت بدريافت آن مىنرسد ، ايشان را بزهاى نيست ، كه بر هر كسى آن نهند كه طاقت دارد .
وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كانَ ذا قُرْبى
- ميگويد : اگر شما را ميان مردم حكم سازند ، و ميانجى كنند ، بداد حكم كنيد و براستى بىميل ، اگر چه آن حكم خويشان