وَ لَا الْأَمْواتُ
، و در سورة النمل گفت :
فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى
، و نظيره فى الانبياء .
وجه سوم موت است بمعنى قحط و جدوبت زمين و نارستن نبات ، چنان كه در سورة الاعراف گفت :
فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ
يعنى الارض التي ليس فيها نبات . نظيره فى الملائكة و فى سورة يس . وجه چهارم موت است بمعنى زهوق روح بر سبيل عقوبت پيش از استيفاء رزق خويش در دنيا ، چنان كه قوم موسى را افتاد . رب العزة ميگويد :
ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ
. همانست كه گفت :
وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ
،
فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ
. وجه پنجم حقيقت موتست به اجل خويش ، چنان كه گفت :
إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ
،
كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ
، و نظاير اين در قرآن فراوان است .
وَ كَذلِكَ جَعَلْنا
- اى كما أن فسّاق مكّة جعلنا اكابرها ، كذلك جعلنا فسّاق كل قرية اكابرها ، يعنى رؤساءها و مترفيها . ميگويد : چنان كه فاسقان مكّه را مهينان و سران و رئيسان كرديم ، همچنين در هر شهرى فساق آن شهر مهينان و اكابر كرديم .
لِيَمْكُرُوا فِيها
اى : فى القرية بالمعاصى و صدّ الناس عن الايمان . به آن كرديم تا آن اكابر در آن شهر بدها سازند ، و مردم را از ايمان برگردانند اكابر را به اين معنى مخصوص كرد كه رياست و خواجگى و تنعم بكفر و مكر زودتر كشد ، بدليل قوله تعالى و تقدس :
وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ
، و گفتهاند كه اين اكابر فراعنهء انبياءاند كه پيوسته مكر ميسازند ، و بدها مىسگالند پيغامبران را و مؤمنان را . رب العزة گفت :
وَ ما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَ ما يَشْعُرُونَ
- آن مكر با خويشتن ميكنند ، و نميدانند كه و بال آن بايشان باز گردد ، و به عذاب و عقوبت رسند . مجاهد گفت : اكابر مكّه مستهزيان قريش بودند و مقتسمان ، كه شعاب مكه قسمت كرده بودند بر جمعى رصد كه ايشان را بر سر راهها نشانده بودند ، و مردمان را از مصطفى ( ص ) و ايمان باز ميداشتند . پنج كس بودند : وليد مغيره و عاص بن وائل و عدى بن قيس و اسود بن