لمن كفر و عصى . و كان قتادة يقول : هو كتاب اللَّه لا يزيد فيه المقرون و لا ينقصون .
وَ إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ
- گفتهاند كه : اين در شأن دانشمندان جهودان است ، و بيشتر ساكنان آن زمين در آن وقت ايشان بودند ، و ايشان دو قوم بودند . بيشتر ايشان بودند كه بر پى هواء خود بر پنداشتى ميرفتند ، و ظنى مىبردند ، و دروغها برمىساختند ، و قومى در كار رسول خدا يقين بودند ، و صدق وى ميشناختند ، اما بمعاندى برخاسته بودند . اينست كه اللَّه گفت :
إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ
. اگر كسى گويد ايشان كه بر ظن بودند ، و يقين نمىدانستند ، تعذيب ايشان بر ظن روا باشد يا نه ؟ جواب آنست كه : رب العزة بر ظن تعذيب مىكند ، كه ميگويد جل جلاله :
وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ
. وجه حجّت آنست كه : ايشان را بر ظنّ تعذيب از آن كرد كه در طلب بصيرت از موضع خويش تقصير كردند ، و بر پى هواء خود رفتند ، و التماس بصيرت و طلب حقيقت و يقين بگذاشتند ، و بر ظنّ و جهل اقتصار كردند ، لا جرم مستوجب عذاب گشتند .
ابن عباس گفت : «
وَ إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ »
در شأن مشركان عرب آمد كه با رسول خدا و مؤمنان جدال درگرفتند در خوردن مردار ، و گفتند : تأكلون ما قتلتم و لا تأكلون ما قتل ربكم ! اللَّه گفت :
إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ
يعنى فى تحليل الميتة ،
وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ
يكذبون فى تحليل ما حرم اللَّه . ميگويد : ايشان بر پى ظن ميروند در تحليل مردار ، كه مىپندارند كه اين مردار حلال است ، و نه چنانست كه ايشان ميگويند ، كه ايشان دروغ ميگويند ، و حرام كردهء خدا هرگز حلال نبود .
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ
- زجاج گفت : موضع « من » رفع است بابتداء ، و لفظ آن لفظ استفهام است ، يعنى : هو أعلم اىّ النّاس يضل عن سبيله ،