فريشتگان نسب ساختند . كلبى گفت : اين در شأن زنادقه آمد كه ابليس را شريك اللَّه ساختند در آفريدن شرّ ، گفتند : اللَّه سبحانه خالق الخير و النور و الناس و الدوابّ و الأنعام ، و ابليس خالق الشر و الظلمة و السباع و الحيّات .
وَ خَلَقَهُمْ
- اينها و ميم خواهى با كافران بر ، يعنى : جعلوا للَّه الّذى خلقهم و صوّرهم شركاء ، لا يخلقون شيئا ، و خواهى با جنّ بر ، يعنى : جعلوا الجن شركاء اللَّه ، و اللَّه خلق الجن ، فكيف يكون مخلوقه شريكا له . خواهى با هر دو فريق بر ، يعنى :
و هو خلقهم و خلق الجنّ . «
وَ خَرَقُوا لَهُ »
- اى : اختلقوا ( 1 ) و كذبوا و افتعلوا . نافع « خرّقوا » بتشديد خواند بر معنى تكثير و مبالغه . «
بَنِينَ وَ بَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ »
- اى : لم يذكروه عن علم ، و انّما ذكروه تكذّبا . پس تنزيه نفس خويش كرد و گفت : «
سُبْحانَهُ وَ تَعالى »
تقدّس و علا «
عَمَّا يَصِفُونَ »
يعنى يقولون من الكذب و البهتان .
بَدِيعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
- نوكار و نوساز آسمان و زمين بىقالبى و بىمثالى و بىعيارى از پيش . از نيست هست كننده ، و از عدم در وجود آرنده ، و به هيچ مثال حاجت نيفتاده .
أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ
- اين از بهر آن گفت كه هرگز عرب جفت نگفتند ، چنان كه ترسايان گفتند . اين خطاب با عرب است كه او را فرزند چون تواند بود ؟ ! و شما ميدانيد و اقرار ميدهيد كه وى را هرگز جفت نبود .
وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ
- اى و هو خالق كلّ شىء . او را فرزند چون تواند بود و وى آفريدگار همه چيز است ؟ ! يعنى كه : چون همه آفريده و صنع اوست و هيچ چيز ( 2 ) نه مثل و مانند او ، كه ميگويد :
« لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ »
و فرزند اقتضاء مثليّت كند ، چون مثليّت نيست معلوم شد كه فرزند نيست .
هامش
1 - در نسخ « اختلفوا » بفاء آمده ولى از سياق عبارت پيداست كه بايد « اختلقوا » باشد بمعنى دروغ ساختند . 2 - ج : هيچيز .