وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ
- يعنى و أخرجنا من الماء ، بيرون آورديم به آن آب از درخت خرما ، «
مِنْ طَلْعِها »
يعنى : اوّل ما يطلع منها . طلع آنست كه از مزغ « 1 » درخت آغاز كند ، و بيرون آيد ، و قنوان آن شاخها است كه از طلع برآمده ، و سر در زير آورده ، و ميوه از آن رسته ، و در هم نشسته ، « دانية » - صفت قنوان است ، يعنى كه :
به زمين نزديك است و بدست چننده آسان . زجاج گفت : منها دانية و منها بعيدة ، فاجتزء بذكر القريبة عن ذكر البعيدة ، لدلالة الكلام عليه ، كقوله تعالى و تقدس :
سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ
، و لم يقل : تقيكم البرد ، لأن فى الكلام دليلا على انها تقى البرد ، لأن ما ستر من الحر ، ستر من البرد . و «
جَنَّاتٍ »
- اى : اخرجنا بالماء جنات ، و هى البساتين . و سمّى البستان جنة ، و كل نبت متكاثف يستر بعضه بعضا فهو جنة ، مشتق من جننت الشيء ، اذا سترته . ميگويد : بيرون آريم به آن آب بستانها و رزانى از اين انگورها و زيتون و انار . اين دو درخت را از ميان ميوهها جدا كرد از بهر آنكه از درختان اين دو درخت لطيفتر است و طرفهتر . اين دو درخت است از ميوهدارها كه شاخهاى آن از برگ هموار پر بود . يكى از خار مىبيايد ، يكى از سنگ . آنكه از سنگ بيرون آيد مىروغن دهد ، و آنكه از خار مىبيرون آيد از چوب تلخ مىنوش دهد ، مشتبها فى الالوان و غير متشابه فى الطعوم ، مشتبها فى الطعوم و غير متشابه فى الالوان . دو انار هام رنگ « 2 » يكى ترش و يكى شيرين ، برنگ و دانه و پوست چون هم ، يكى چنان و يكى چنين .
«
انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ يَنْعِهِ »
- اين نظر استدلال و عبرتست . ميگويد :
به نظر عبرت درين ميوهها نگريد كه اول چون منعقد گردد ! و به آخر چون فرا رسد ! قراءت حمزه و كسايى « الى ثمره » بضمّتين ، و هو جمع الجمع ، يقال : ثمرة ، و جمع الثمرة ثمار و جمع الثمار ثمر ، و مثله اكمة و آكام و اكم . باقى قراء بفتحتين خوانند « الى ثمره » ، و
هامش
( 1 ) - نسخهء ج : مغز .
( 2 ) - نسخهء ج : هم رنگ .