خويش ، و بندگان را دلالت مىكند بر وحدانيت خويش ، و بر رهيگان « 1 » منت مينهد برين نعمتهاى ريزان و نواختهاى بيكران . ميگويد : او آن خداوند است كه از آسمان آبى فرو فرستاد ، يعنى باران كه در آن آب هم حيات است و هم بركت و هم طهارت و هم رحمت . حيات آنست كه گفت :
وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ
، بركت آنست كه گفت :
وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَكاً
، و طهارت را گفت :
وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً
، و رحمت را گفت :
يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ ما قَنَطُوا وَ يَنْشُرُ رَحْمَتَهُ
.
فَأَخْرَجْنا بِهِ
يعنى بالماء
نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ
اين را دو معنى گفتهاند :
يكى فأخرجنا به رزق كل شىء . جاى ديگر ميگويد :
وَ فِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ
روزى شما در آسمانست يعنى در آن باران كه از آسمان آيد ، و به آن نبات زمين برآيد ، و خلق از آن روزى خورند . معنى ديگر آنست كه : فأخرجنا بالماء نبات كل صنف من النبات .
بيرون آورديم به آن آب نباتى از زمين از هر صنفى و لونى از انواع حبوب و صنوف اشجار و الوان ثمار . آن گه تفصيل داد ، گفت : «
فَأَخْرَجْنا مِنْهُ »
يعنى : من الماء ، و قيل :
من النبات ، «
خَضِراً »
يعنى : اخضر . يقال : اخضرّ فهو اخضر و خضر ، كما يقال : اعور ، فهو اعور و عور . ميگويد : بيرون آورديم از آن آب و از آن نبات ، برگ سبز و خوشهء سبز .
حَبًّا مُتَراكِباً
- ركب بعضه بعضا فى سنبله . تخمى بر هم نشسته ، و دانهاى درهم رسته ، و آن گندم است و جو و گاورس و كنجيد و بزركتان و امثال آن . بعضى از آن آرد آيد طعمهء آدمى را ، و تخم بود نبات زمين را ، و بعضى از آن روغن آيد هم طعام را و هم روشنايى را ، و تخم بود نبات را و افزودن را . همانست كه رب العزة گفت جايها در قرآن :
أَحْيَيْناها وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ
،
فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ
،
وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّيْحانُ
. ثم قال :
هامش
( 1 ) - نسخهء ج : بندگان .