جمع شياطين ، « و استهوته » بر معنى جماعت شياطين . قال الزجاج : « استهوته » زيّنت له هواه ، و قال ابن عباس : استفزته الغيلان فى المهامه . ابن عباس گفت : اين مثلى است كه رب العالمين زد آن كس را كه بر دين حق بود ، و داعى ضلالت او را بر عبادت بت ميخواند ، ميگويد : مثل وى مثل آن مرد است كه بر راه راست ميرود با رفيقان پسنديده و همراهان گزيده ، و غول او را از رفيقان باز برد ، تا از راه بيوفتد ، و در بيابان حيران و عطشان بماند ، و بر شرف هلاك بود ، پس آن رفيقان و اصحاب او را به راه باز خوانند ، نيايد ، و هم چنان سرگردان و حيران سر در بيراهى نهد تا هلاك شود . اين در شأن عبد الرحمن بن ابو بكر آمد ، پيش از آنكه مسلمان شد شيطان او را از راه هدى باز داشته بود ، و اصحاب وى پدر و مادر وى بودند ، و با وى ميگفتند كه : ايتنا فانا على الهدى . و هم درين قصّهء وى آيت آمد :
وَ الَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما
الاية . وى جواب ايشان ميدهد كه من بر هدى و راست راهىام . رب العالمين گفت :
قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى
راه اسلام است ، كه راه راست است و دين حق . رستگارى در آن است نه در كفر و ضلالت كه نمودهء شيطان است . معنى ديگر گفتهاند : له اصحاب من المشركين يدعونه الى الهدى عندهم . و اين معنى در نوبت اوّل مختصر گفتيم .
وَ أُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ
- قتاده گويد : هذه الاية حجّة لقّنها اللَّه نبيّه يخاصم بها اهل الاهواء . گفتا : جواب همهء متنطعان و معترضان در دين اينست كه اللَّه درآموخت : فرمودند ما را كه گردن نهيد اللَّه را تسليم كنيد ، و از تسليم درمگذريد .
وَ أَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ
- « أن » از بهر آن گفت كه لام در « لنسلم » بمعنى « أن » است ، يعنى : امرنا ان نسلم و ان نقيم ، كقوله :
« يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا »
، و هما بمعنى واحد ، و گفتهاند :
اسلام اينجا بمعنى اخلاص است . نخست اخلاص فرمود پس عمل ، تا بدانى كه عمل بىاخلاص به كار نيست ، پس تنبيه كرد بر بعث و مجازات ، گفت : «
وَ هُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ »