از آن خواب خويش خبر دادم . گفت : يا عبد اللَّه اين كلمات بلال را درآموز ، تا وى بانگ نماز كند ، كه آواز وى بلندتر است . بلال در مسجد بانگ نماز گفت . عمر خطاب بشنيد در خانهء خويش ، برخاست بيرون آمد ، گفت : يا رسول اللَّه اين آواز كه بلال داد ، و اين بانگ نماز هم بر اين صفت مرا نيز بخواب نمودند . رسول خدا از آن شاد گشت ، و خداى را عز و جل حمد گفت .
و بدان كه بانگ نماز سنتى مؤكد است و شعار اسلام ، و تعطيل آن روا نيست . و گفتهاند كه : فرض كفايت است و ترجيع در آن سنت ، و تثويب در بانگ نماز بامداد سنت ، و طهارت در آن سنت ، كه مصطفى ( ص ) گفت :
« حقّ و سنة ان لا يؤذّن لكم احد الا هو طاهر » ،
و قيام در آن سنت ، كه رسول خدا بلال را گفت :
« قم فناد » ، و در اذان ترسل سنت است ، يعنى آهستگى و گسستگى ، و در اقامت ادراج سنت است ، يعنى پيوستگى و سبك گفتن ،
لقول النّبي ( ص ) لبلال : « اذا اذّنت فترسّل ، و اذا اقمت فاجدر ، و اجعل بين اذانك و اقامتك قدر ما يفرغ الاكل من اكله و الشارب من شربه ، و المعتصر اذا دخل لقضاء حاجته ، و لا تقوموا حتى ترونى » .
هر كه بانگ نماز شنود مستحبّ است جواب دادن آن هم چنان كه مؤذن ميگويد وى ميگويد ، الا در حيعله ، كه بجواب آن گويد : لا حول و لا قوة الا باللّه ، و بجواب تثويب گويد : صدقت و بررت ، و بجواب لفظ اقامت گويد : اقامها اللَّه و ادامها ما دامت السّماوات و الارض .
و اگر در نماز بود ، آن ساعت كه بانگ نماز شنود ، چون سلام باز دهد ، به قضا باز آرد ، و اگر قرآن خواند جواب اذان باز دهد ، آن گه بر قرآن خواندن باز شود ، و چون از بانگ نماز فارغ شد درود بمصطفى دهد ،
لقوله ( ص ) : « اذا سمعتم المؤذن فقولوا مثل ما يقول ، ثم صلّوا علىّ فانّه من صلى علىّ مرّة صلى اللَّه عليه بها عشرا » .
پس
كشف الأسرار وعدة الأبرار ( تفسير خواجه عبد الله انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 162
مساهمون: عبد الله الأنصاري الهروي ( خواجه عبد الله الأنصاري )
ص١٦٢