تا ترا سجود كنم ، فضل از اين سلام كه بر يكديگر ميكنيم . رسول او را از آن نهى كرد ، و آيت در شأن وى آمد .
ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ
- اگر برفع خوانى بر استيناف است ، و اگر بنصب خوانى بر عطف ، اى لا يجتمع له الأمران : ايتاء النبوة و قوله :
كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ
.
ميگويد : هرگز نبود بشرى را كه پيغامبرى و علم و حكمت دهند آن گه اين سخن گويد :
كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ
. آن گه بيان كرد كه پيغامبر چه ميگويد :
وَ لكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ
اى و لكن يقول كونوا ربّانيّين پيغامبر بامّت خويش اين گويد : كه راستان و استواران و نيك خواهان باشيد و بمهربانى در آموزندگان بيد . اصل ربّانىّ در معنى آنست كه : كسى بعلم خلق خداى را مىپروراند ، ابتدا بكمينه علم آن درآموزد ، پس آن گه مهينه علم ؛ و طاقت هر متعلّم مىنگرد ، و فهم هر طالب ميكوشد ، و ترتيب هر چه مىدرآموزد نگاه ميدارد . قال الزّجاج هو منسوب الى الرّبّ ، فزيد فيه الالف و النّون للمبالغة فى النسبة . و قيل هو منسوب الى الرّبّان و هو فعلان من ربّ يربّ . و معناه المتخصص بالعلم الّذى يربّه باستفادته و افادته . آن روز كه ابن عباس را در طائف به خاك .
كردند ، ابن الحنفيه محمد بن على بن ابى طالب گفت : « مات اليوم ربّانىّ هذه الامّة » .
قومى گفتند : ربّانىّ عالمى بود خدايى . و گفتهاند « ربّانىّ » كسى بود كه در وى هم فقه بود هم حكمت و هم ولايت ، و آن گه خلق را دين خداى درمىآموزد و ايشان را بر آن ميدارد .
بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ
حجازى و بصرى بتخفيف خوانند ، و اين اختيار بو عبيده است و باقى قرّاء بتثقيل خوانند ، و اين اختيار بو حاتم است . اگر بتخفيف خوانى اشارت بفضيلت متعلّمانست ، و اگر بتثقيل خوانى تفضيل و نواخت معلّمانست .
وَ بِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ
- اى تقرؤن ، كما قال اللَّه :
وَ دَرَسُوا ما فِيهِ
.
روى عن ابن عباس قال : قال رسول اللَّه ( ص ) : « ما من مؤمن ذكر او أنثى ، حرّ أو مملوك