و عافيت نخواهند .
«
رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا
- پروردگار ما ، ما را مورد فتنه ( و گزند ) كافران قرار مده . » يعنى ما را موضع آزمونت براى آنان قرار مده ، و اين كنايه از آزار رساندن و گزند كافران نسبت به مؤمنان است ، زيرا اگر كافران بر مؤمنان دست يابند ايشان را مىآزارند و عذاب مىدهند ، و در برابر آنان دشمنى خود را نسبت به حق آشكار مىكنند ، هم چنان كه ستمگران با اصحاب اخدود كردند ، « 12 » و نفوس صالحان هم چنان گرايش بسيار به توبه دارد :
«
وَ اغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
- و ما را بيامرز ، پروردگار ما ، كه تو پيروزمند حكيمى . » / 310 اين گرايش شديد به توبه از آگاهى آنان نسبت به كوتاهى خود در برابر خداى عزّ و جلّ و از نرسيدن آنان به حدّ اشباع در سرسپردگى و تسليم به دو ناشى مىشود . و از لحاظ واقعى مؤمن ضمانتى ندارد كه صد در صد در معرض خطايى قرار نگيرد ( و لغزشى از او سر نزند ) ، از اين رو توبه را وسيلهاى براى تصحيح آن خطاها و پرهيز از جهات منفى آنها قرار مىدهد .
امّا پايان آيه ، غايتى است در شيوه و ادب دعا كردن ، بدين معنى كه درست نيست دعا كننده آنچه را مىخواهد بر پروردگار خود حتم و واجب گرداند ، بلكه او اجابت دعا را موكول و منوط به مشيّت و خواست خداوند مىگذارد ، پس اگر بخواهد آن را به عزّت و تسلّط خود اجابت مىكند ، و اگر نخواهد به حكمت خود آن را نمىپذيرد و اجابت نمىكند ، زيرا او قادر است كه به مؤمنان يارى دهد و با چيرگى خود كافران را از آزار دادن به ايشان باز دارد ، هم چنان كه به حكمت خود ، آنان را مورد آزار كافران قرار مىدهد . و تناقضى ميان عزّت و حكمت خداوند وجود
هامش
( 12 ) - بنگريد به سورهء بروج ، آيات 4 تا 10 - اخدود به معنى مغاك و شكاف است و كافران مؤمنان را بدان مغاكها كه از آتش انباشته بودند افكندند و سوزاندند - م .