نيز در بسيارى از آيات افعال ما به خدا نسبت داده شده كه جمعى به اين سبب جبرى يا شبه جبرى شدهاند و در آيات ديگر به خود انسانها نسبت داده شده كه جمعى به سوى تفويض رفتهاند ، و دستهاى سوم از اين تناقض آيات زياد در اين مورد به خود قرآن مجيد بد بين شدهاند و گمراه باقى ماندهاند . و جمعى اين آيات را متشابه دانستهاند .
ولى اگر دقت لازم و ظرفيت علمى درستى داشته باشيم ، امر بين امرين را كه محصول تمام آيات قرآن مجيد و براهين عقلى قطعى است ، مىفهميم يعنى هم به حقيقت مىرسيم و هم عظمت قرآن را درك مىكنيم كه چگونه توحيد فاعلى حق تعالى و تأثير علل متوسطه مختار ( در انسان ) و مجبور را ( در علل طبيعى ) به شكل بديع بيان فرموده است .
11 - مناسب است كه تنها به يك آيه در فهم معناى آن بسنده نشود ، بلكه سياق قبل و بعد آن آيه نيز مورد دقت قرار گيرد كه در فهم بهتر معنى مؤثر است ، بلكه مناسبتر اين است كه اگر مدلول آيه مطلوب در ساير آيات و سور تكرار شده باشد ، به آن مورد نيز مراجعه و مطالعه گردد ، اين كار فوايد خوبى براى اهل تحقيق دارد . به طور نمونه عده آيات قرآنى مىفرمايد كه خدا هر كسى را بخواهد هدايت مىكند و يا عزت مىدهد و هر كسى را بخواهد گمراه و ذليل مىگرداند . طبعاً اين ايراد يا سؤال به وجود مىآيد كه خداى حكيم و رحيم چرا بندگانش را ذليل مىگرداند ؟
و لذا مفسرين در جواب اين سؤال مذاهب مختلفى را اختيار كردهاند و جمعى گمراه شدهاند و عدالت و حكمت حق تعالى را ناديده گرفتهاند . ولى اگر اينان حوصله مىكردند و همه آيات متعلق به اين موردرا دقت مىنمودند مىدانستند كه هيچ مشكلهاى عقلى و شرعى در اين آيات وجود ندارد ، چون قرآن در آيات ديگر ، اين ذلت را به عنوان انتقام از بدكاران و عاصيان معرفى مىكند نه اين كه ذلت مذكور ابتدايى و بىسبب باشد تا با عدالت و حتى رحمت حق تعالى منافات پيدا كند . از باب نمونه به اين آيات توجه نماييد :
افق اعلى (تفسير آياتى از قرآن مجيد) (فارسى) — صفحة 29
مساهمون: الشيخ محمد آصف المحسني
ص٢٩