« تهجّد » در لغت به معناى خوابيدن و نيز بيدارشدن آمده و از اضداد است . در لسانالعرب ميگويد : « تَهجَّد القَوْمُ : اسْتَيْقَظُوا لِلصَّلَوةِ أو غَيرِها ؛ و فى التَّنزيلِ العَزيزِ : وَ مِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّد بِهِ نَافِلَةً لَكَ . الجوهَرىُّ : هَجَدَ و تَهَجَّدَ أىْ نامَ لَيلًا و هَجَدَ وَ تَهَجَّدَ أى سَهِرَ و هُوَ مِنَ الأضْدادِ و مِنهُ قيلَ لِصَلَوةِ اللَيلِ التَّهَجُّدُ . . . و أمَّا المُتَهَجِّدُ فَهُوَ القآئِمُ إلى الصَّلَوةِ مِنَ النَّومِ و كَأَنَّهُ قيلَ لَهُ مُتَهَجِّدٌ لِإلْقآئهِ الهُجُودَ عَن نَفْسِهِ . » « 1 »
از اين رو مشهور اين است كه در تحقّق تهجّد ، خواب سابق شرط است . و اگر براى نماز ، خواب را رأساً ترك كند ، به اين تهجّد نمىگويند بلكه بر آن اطلاق قيام مىكنند . و نيز برخى گفتهاند : اگر بيدار شد أمّا نماز نخواند باز به آن تهجّد نمىگويند . و برخى گفتهاند : در تهجّد شرط است كه انسان چند بار بخوابد و بيدار شود . و هربار به عبادت اشتغال ورزد ، كه سيرهء رسول خدا صلّى الله عليه وآلهوسلّم مؤيّد همين وجه است .
در تفسير كشفالأسرار آمدهاستكه : تهجّد ترك خواب براى نماز است و اگر كسى كه بيدار ميگردد نماز نگزارد ، اين عمل تهجّد نخواهد بود و معناى تَهَجَّدْ در آيه شريفه اينستكه پس از خواب قيام كن و نماز بگزار و تهجّد نيست مگر پس از خواب .
حجّاجبنعمرو مازنى ميگويد : چنين مىپنداريد كه اگر كسى شب برخاست و تا صبح نماز خواند ، متهجّد است . ايناست و جز ايننيست كه تهجّد نماز بعد از خواب و سپس نماز بعد از خواب است و نماز رسول خدا صلّىالله عليهوآلهوسلّم چنين بودهاست و تهجّد در شب مايهء سرور و خرسندى رسولخدا صلّى الله عليه و آله وسلّم بود . « 2 »
هامش
( 1 ) . لسانالعرب ، ج 3 ، ص 431 و 432 .
( 2 ) . در روحالمعانى از مازنى آورده است : « أيحسبُ أحدُكُم إذا قامَ مِن الليلِ فَصلَّى -