حاصل پاسخ ايشان اين بود كه : ذكر و توجّه به حضرت معبود بر دو قسم است : يكى ذكر و توجّه إجمالى و ديگرى ذكر و توجّه تفصيلى . و آنچه براى سالك هنگام انجام و پرداختن امور روزمرّه از تعليم و تعلّم ، كسب و تجارت ، و صنعت و طبابت ضرورىاست ذكر و ياد إجمالى است ؛ در عين اينكه درس مىخواند و يا تدريسميكند و مباحثه و مطالعه دارد ، دل نيز از ياد خدا روشن بوده ، و بالمرّه از ياد او غافل نباشد .
سپس براى تقريب اين معنا فرمودند : فرضكنيد امروز ظهر مهمان عزيزى بر شما وارد مىشود ، رفيقى صميمى كه دوران رفاقت طولانى با او داشته و به يكديگر مهر و محبّت بسيار داريد ؛ چگونه وقتى به درس رفته و يا در كوچه و خيابان هستيد به ياد او مىباشيد كه امروز ظهر مىآيد با اينكه كارهاى روزانه را نيز انجام مىدهيد ، در اينجا نيز بايد چنين باشد .
أمّا ذكر و ياد تفصيلى ، در أوقات انجام أذكار و أوراد مقرّر مىباشد و وظيفهء سالك است كه در آن هنگام سرّ و ضمير را از غير خالى كرده و خلوت دل را براى مجالست با حضرت دوست مهيّا كند .
و حاصل اينكه در هيچحالى دل از محبّت و ياد خدا فارغ نباشد و در أثر اشتغال به كثرات ، خداى ناكرده مبتلا به نسيان نشود ؛ كه سرمايهء كار و سلوك مؤمن و وسيلهء نجات از شيطان ، ذكر است .
حضرت أميرالمؤمنين عليهالسّلام مىفرمايند :
ذِكرُ اللَهِ رَأْسُ مالِ كُلِّ مُؤمنٍ و رِبْحُهُ السَّلامَةُ مِنَ الشَّيْطانِ « 1 »
« سرمايهء هر مؤمنى در طريق رشد و تحصيل كمال ، ذكر خداوند است . و سود حاصل از اين تجارت ، سلامت و رهائى از شيطان است . »
هامش
( 1 ) . غررالحكم ، ص 188 ، ح 3621 .