و فناى جميع موجودات از جمادات و نباتات چون درختها و كوهها و آسمانها و زمين و ستارگان در ذات حق تعالى از همين قبيل است ، زيرا با بقاء اعيان ثابته و هويّات خود فنا دارند ؛ و همه در مقام تذلّل و خشوعاند .
و آيه شريفهء :
إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً
*
لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا
، نيز راجع به همين قسم از فناست ، زيرا اين درجه از عبوديّت كه فناى تكوينى است با تحقّق انّيّات و تعيّنات صورت مىگيرد و لذا ميفرمايد : همه بسوى خداى رحمن رونده هستند ، و خدا آنها را احصاء مىكند و مىشمرد ؛ و معلوم است كه آمدن و احصاءكردن و شمردن نسبت به موجودات متعيّنه صورت مىگيرد .
دوّم : فنا براى كسانى كه زندگى طبيعى و حيات مادّى و دنيوى خود را از دست دادهاند ، و عقبات برزخ و قيامت را بعد از اين دنيا طىّ كرده و از مقرّبين و مخلَصين بوده ، و در ذات حقّ به مقام فنا باقى ماندهاند . اينان كه بدن خود را رها كرده و جسمى ندارند ، و برزخ و قيامت را نيز رها كرده ، صورت و نفسى ندارند و در حرم حقّ وارد شده و از همهء تعيّنات گذشتهاند ، ديگر براى آنها عين ثابتى نيست ؛ انّيّت و تعيّن و اسم و رسمى نيست . و شايد اشاره به اين فنا باشد آنچه را كه شيخ ولىالله دهلوى در كتاب هَمَعات ميگويد كه : حصول فنا پس از پانصد سال از مردن براى انسان حاصل مىشود .
و در اين صورت از فنا ، ديگر عين ثابتى نيست . و تبديل و تبدلّ زيد به مقام فنا ، مثل تبديل و تبدّل پروانه به آتش است و مثل تبديل حبّهء قند به آب و قطره به دريا و كرم آب به پرنده ، و أمثال ذلك كه تبدّل ماهوى و وجودى شده است . پس در اين قسم تبدّل حال به حال با بقاى عين ثابت و انّيّت نيست مانند قسم اوّل كه چنين بود .
در اين قسم تبديل و تبدّل ذاتى صورت مىگيرد ، و چون سگى كه در