بدانجا و بدينجا مراجعه شود . « 1 »
هامش
( 1 ) - اين مطالب را حضرت علّامه آية الله مؤلّف قدّس سرّه در جنگ مزبور آوردهاند ولى نسبت به جواب سيّد جمال به نطق ارنست رنان نظر مثبت نداشته بلكه آن را مردود و غير قابل قبول مىدانستند ، لذا در ادامهء مطالب جنگ ، در متمّم صفحهء 52 فرمودهاند :
« . . . شاهد گفتار ما پاسخى است كه سيّد به ارنست رنان مىدهد و در اين پاسخ نكات ضعف بلكه إلحاد و زندقه در افكار سيّد مشهود است . »
و نيز به همين جهت در كتاب « نور ملكوت قرآن » ج 4 به اين مطلب اشاره نموده و در ص 132 اينچنين فرمودهاند :
« و چون اين پاسخ سيّد در نزد ما خالى از اشكال نبود بلكه مواضع ضعفِ بسيار در آن مشهود بود ، و اگر ما آن را در اينجا مىآورديم نياز به بحث طولانى و پاسخ از اشكالات آن بود ؛ فلهذا از اصل پاسخ صرف نظر كرديم . »
و خلاصهء نظريّهء ايشان دربارهء سيّد جمال ، در شرححالى اجمالى از وى كه در كتاب « نور ملكوت قرآن » ج 3 آوردهاند ، در ص 159 و 160 اينچنين آمده است :
« اينجانب در رسالهء جداگانه و مختصرى كه نوشتهام ، دربارهء سيّد جمال الدّين نظر خوشى ندارم و او را مرد إلهى نمىدانم . گرچه مسلّماً از نوابغ دهر و از فلاسفهء عاليمقام بوده و در خطابه و عربيّت ممتاز بوده و سعى وافضرى در تشكيل حكومت واحده و مركزى براى مسلمين داشته است ولى از اين نمىتوان إثبات معنويّت و حتّى إسلام او را به معنائى كه متداول و معروف بوده است نمود . و بالأخصّ از جواب خطابهء ارنست رنان بر مىآيد كه معتقد به نبوّت أنبياء و اتّصال به عالم غيب نبوده است . او گرچه ميل به اتّحاد مسلمين -