هامش
- قديم « أثولوجيا » يعنى معرفت ربوبيّات و أهل شريعت طاهره « أصول عقايد » نامند . و در آن شعبه از إثبات بارى تعالى شأنه و خداشناسى و إثبات نبوّت و از روز بازپسين گفتگو نمايند ؛ چنانچه حضرت سيّد الموحّدين أميرالمؤمنين صلوات الله عليه در تحسين صاحبان آن علم فرمايند :
رَحِمَ اللهُ امْرَءًا أعَدَّ لِنَفسِهِ وَاستَعَدَّ لِرَمسِه ، و عَلِمَ مِن أينَ و فى أينَ و إلَى أينَ . » « خداوند رحمت كند بندهاى را كه براى خود توشه برداشت و براى قبر آماده گشت ، و دانست كه از كجا آمده و در كجا هست و به كجا خواهد رفت . »
« قسم ديگر از علوم شريعت كه علوم شرعيّهء فرعيّه است آن نيز بر دو قسم است ؛ يك قسم از آن چون أبواب متاجر و معاملات و حدود و سياسات ( غير از أبواب عبادات ) يعنى مجموع أفعال و أعمالى كه صحّت بجاى آوردن و مقبولى آن بر نيّت قربت مشروط نيست ، جميع آنها شعبهاى هستند از فلسفهء اولى كه آن شعبه را در مقابل حكمت نظريّه « حكمت عمليّه » نام نهاده به تهذيب أخلاق و تدبير منزل و سياست مُدن قسمت كردهاند .
حكما و دانشمندان سابق همواره در آن مطالب تحقيقات نموده و دفاتر چند مىپرداختند ، مانند كتاب « الطّهارة » افلاطون إلهى كه أبوعلى گويد از زبان يونانى به عربى ترجمه نمود و سلطان الحكماء محمّد بن حسن نصير الدّين طوسى آن را از زبان تازى به پارسى در آورد و به « أخلاق ناصرى » موسوم كرد . و از روى آن قواعد ، در أزمنهء فترت ، مردم را أمر به معروف و نهى از منكر مىنمودند تا آنكه حكماى إسلام بعد از نشر شريعت طاهره پاس أدب را رعايت نموده لجام قلم را از صوب آن تحقيقات منعطف داشتند . »
سپس مطلب را ادامه داده تا آنكه مىفرمايد : -