هامش
- هنگامى كه اين مسأله مطرح شود جز فلسفه جوابگوى آن نخواهد بود .
به علاوه در گذشته ديديم كه دلالت دو دليل « نظم » و « هدايت » هر چند قطع و جزم ايجاد مىكند أمّا منطقاً احتمال تصادف و اتّفاق را نمىتواند نفى كند و لو آنكه احتمال آن به صورت يك واحد از عددى باشد كه در وهم ما هرگز نگنجد .
از نظر فلاسفه براى برهان مقدّماتى لازم است كه ضرورى و دائم و كلّى باشد . براهين فلسفى و رياضى مبنى بر مقدّماتى است كه به حساب رياضى احتمالات نيز هيچگونه واحدى در جهت خلاف نمىتوان يافت .
نكتهء قابل توجّه اين است كه قرآن كريم آثار و مخلوقات را به نام « آيات » مىخواند و توجّهى كه از اين راه پيدا مىشود « تذكّر » و يادآورى مىنامد . قرآن كريم مىخواهد مطالعهء در مخلوقات را وسيلهاى براى تنبّه و بيدارى فطرت قرار دهد ، يعنى قرآن مطالعهء در مخلوقات را تأييدى براى راه فطرت و دل قرار داده است . هدف از سوق دادن به مطالعهء در مخلوقات تنبّه و تذكّر است نه استدلال و استنتاج .
پس مسألهء مهمّ اين است كه آيا واقعاً علم و فنّى مجهّز به همهء شرائطى كه در يك علم و فنّ لازم است وجود دارد كه پاسخگوى مسائل مورد نياز بشر در مورد خدا و ماوراء طبيعت باشد يا نه ؟
بگذريم از راه عرفان و سلوك كه آنچنان با عمل و ساختن و تكميل نفس بستگى دارد كه بايد گفت عمل است نه علم ، به علاوه چنان كه گفته شد با طريق عادى قابل تعليم و تعلّم نيست و به اصطلاح چشيدنى است نه شنيدنى . آرى بگذريم از اين راه . -