هم موت و هم فناء به معناى از بين رفتن تعيّنهاى جزئى و ورود در عالم كلّيّت و إطلاق است .
به عبارت ديگر : انسان در سير معاد حالت صعودى دارد نه حالت نزولى ، و پيوسته قوىتر مىشود نه اينكه از أصل وجودى او كاسته شود ؛ به گفتهء شاعر : « من نترسم كِى ز مردن كَم شدم » .
در اين باره حضرت علّامهء طباطبائى قدّس الله نفسه الزّكيّه مطلب نفيسى را بيان فرمودهاند :
« لمّا كان انعدامُ كلِّ شىءٍ إلّااللَه سبحانَه يُبطِل التقدّمَ و التأخُّرَ و كلَّ معنىً حقيقىٍّ ، و يَبطل به النسبةُ بينَ الدّنيا و الاخرةِ و المبتدإِ و المُعادِ و جميعُ المعارفِ الإلهيّةِ المبيّنةِ تلوَ ذلك فى الكتابِ و السّنّةِ القطعيّةِ ؛ لم يكن مجالٌ لاحتماله . و ما ظاهرهُ ذلك من النّصوصِ مبيَّنٌ بما يُعارضه . » « 1 »
« از آنجا كه معدوم شدن تمام أشياء جز خداوند سبحان موجب بطلان تقدّم و تأخّر و تمام حقائق شده و با اين سخن نسبت بين دنيا و آخرت و آغاز و پايان جهان و تمام معارف إلهى كه به دنبال مسألهء معاد ذكر شده است و در كتاب و سنّت قطعى آمده است باطل مىگردد ، لذا هيچ جائى براى اين احتمال وجود ندارد ؛ و اگر رواياتى چنين مضمونى داشته باشد با سائر نصوصى كه با آن تعارض دارد توضيح داده خواهد شد . »
هامش
( 1 ) - « بحار الأنوار » طبع حروفى ، ج 6 ، تعليقهء ص 336 .