جهت خوش خوراكى و مزيّت مطلوبه در صفاتشان برترى دادهايم .
اگر گفته شود : طبق مباحث علميّهاى كه متعرّض حالات و شئون طبايع ميوهجات و حبوبات مىشود و طبايع آنها و خواصّشان را شرح مىدهد ، و از عواملى كه در كيفيّت تكوّن آنها و در تصرّف و تغيّر صفاتشان مؤثّر است بحث مىنمايد ، اينطور بدست مىآيد كه : اين اختلافات راجع به طبايع خاصّ آنها و نحوهء طبيعت مختصّ به آنها و همچنين راجع به عوامل خارجى است كه در آنها دخالت دارد و آنها را به اشكال مختلفه و رنگهاى متفاوته و سائر صفات گوناگونشان در مىآورد .
در پاسخ گفته مىشود : آرى اينچنين است ؛ و ليكن سؤال و پرسش اينك برمىگردد به علّت اختلاف اين طبايع داخليّه ، و به اختلاف عواملى كه در آنها تأثير دارند . و بنابراين بايد گفت : آن علّتى كه موجب اختلاف اين آثار است كدام است ؟ ! و بالأخره برمىگردد به مادّهء مشتركهء ميان همهء آنها ، كه آن مادّه هم از جهت اجزائش متشابه است . و معلوم است كه اين ، صلاحيّت براى تعليل اين اختلاف مشهود را ندارد .
بنابراين هيچ گزير و گريزى نيست مگر آنكه بگوئيم : در آنجا يك سببى است برتر و بالاتر از اين اسباب كه مادّهء مشتركه را بوجود آورده است ، و پس از آن صورتهاى مختلفه و آثار متفاوته را در آن ايجاد نموده است . و به عبارت ديگر : در آنجا يك علّت واحد داراى شعور و ارادهاى است كه اين اختلافات به ارادههاى مختلف او بازگشت مىكند .
و اگر آن ارادهء واحده پديدآورندهء اين ارادههاى متفاوت نبود ، چيزى از چيزى متميّز نمىشد ، و اختلافى در جهان مشهود نبود .
و بر شخص متدبّر و متفكّر در اين آيات لازم است كه بحثش و تفكّرش وى را بدينجا برساند كه : مستند بودن اختلاف مخلوقات به اختلاف ارادهء
نور ملكوت قرآن از قسمت أنوار الملكوت (فارسى) — صفحة 49
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٤٩