خداوند سبحانه ، موجب ابطال قانون علّت و معلول همچنانكه توهّم شده است نيست ؛ زيرا كه ارادهء خدا از صفات عارضهء بر ذاتش مانند ارادههاى ما نيست ، تا اينكه ذاتش با تغيّر و دگرگونى اين ارادهها متغيّر و دگرگون گردد .
بلكه اين ارادههاى مختلف ، از صفات فعل اوست و از علل تامّهء اشياء منتزع مىشود .
اين مطلب را اينك بطور سربسته و اجمال بپذير ، تا إن شاء الله در جاى مناسب شرحش بيايد . » تا آنكه مىفرمايد : « از آنچه بيان شد معلوم شد كه : اين آيه حجّتى است بر توحيد ربوبيّت پروردگار ؛ نه براى اثبات صانع يا توحيد ذات .
و ملخّص اين دليل اين مىشود كه : اختلافى كه در آثار مشهودهء در اشياء مختلفه با وجود وحدت اصل آنها موجود است ، كاشف است از استنادشان به سببى كه ماوراءطبيعت مشتركهء متّحدهء در ميان آنهاست ، و دلالت مىكند بر انتظام اين امور از مشيّت و تدبير او . و علىهذا مدبّر اين امور و آثار ، خداوند است سبحانه ، و اوست يگانه ربّ آنها ؛ و ربّى و پرورندهاى غير از الله نيست .
و لهذا آنچه از برخى از مفسّران به چشم مىخورد كه : اين آيه براى اثبات صانع است ، درست نيست .
از اين گذشته ، سياق آيات عليه بتپرستان است كه انكار وحدت ربوبيّت را مىكنند ، و ارباب متفرّق و مدبّران كثيرى براى موجودات - در عين اعتراف به يگانگى و وحدت ذات حقّ واجب عزّ اسمه - قائل مىباشند . در اين صورت احتجاج و استدلال براى در هم شكستن عقيدهء آنها ، به دليلى كه نتيجه دهد : جهان صانعى و آفريدگارى دارد ، بىفائده است .
و بعضى متوجّه اين موضوع شده و گفتهاند : آيه براى ردّ دهريّين عرب است كه منكر وجود صانع هستند . و اين كلام مردود است به اينكه از جهت
نور ملكوت قرآن از قسمت أنوار الملكوت (فارسى) — صفحة 50
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٥٠