هامش
- موافقت تلمود ، و احاطهء او به عهد جديد . امّا دكتر سعادت غافل شده از اينكه به كتب عهدين چيزى را نسبت داده است كه در نسخههاى معروف آن كه در قرون متوسّطه است يافت نمىشود - آنها همين نسخههائى هستند كه در دست ماست - مثل نسبت دادن قصّهء هوشع و حجّى به كتاب دانيال ؛ و از اينكه أحيانا مخالفت نموده در مسائل ديگر . اگر واضع آن از اهل قرون متوسّطه بودى ، در اين غلط ظاهر ، با آن علم واسعش نيفتادى . و نيز او استدلال نموده است به موافقت بعض مباحث آن با قرآن و احاديث ؛ و اين نيز غلط است .
زيرا موافقت چيزى با چيزى دليل آن نيست كه از آن مأخوذ شده باشد . و گرنه لازم مىآيد كه تورات از شريعت حمورابى مأخوذ شده باشد ؛ نه اينكه وحى باشد از جانب خداى تعالى به موسى عليه السّلام . با اينكه معظم مباحث اين انجيل نزد احدى از مسلمين معروف نبوده ، و اسلوب آن از اسلوبهاى تمام مسلمانان و خصوصا عربان ايشان بسيار دور است . چنانچه آن را بعضى از قسّيسان در مجلّهء مذهبى بيان نمودهاند . و كدام مسلمان نام خدا را مىبرد و بر او ثنا نمىكند ؟ يا نام پيغمبران را و بر ايشان درود نمىفرستد ؟ و فرشتگان را به غير آن نامهائى كه در كتاب و سنّت وارد است نام مىبرد ؟ و موافقت بعضى چيزهائى كه در آن است با شعر دانتى [ دانته ] ممكن است علّتش آن باشد كه دانتى بر آن اطّلاع يافته و از آن اخذ نموده باشد اگر از قبيل توارد خاطرين نباشد .
امّا حواشى عربى كه بر آن نسخه پيدا شده ، احتمال دارد كه از فرامرينو راهب باشد كه اين انجيل را در كتابخانهء پاپ كشف نموده ؛ به اينكه دخول او در اسلام وى را وادار نموده باشد بر ياد گرفتن عربى ، تا اينكه علم او به عربيّت به اندازهاى رسيد كه بعضى از فقرات را به عبارت سقيمه ترجمه نمايد كه عجمت بر آن غالب باشد . و كمى از عبارات صحيحه كه در آنست منافات ندارد با آن . زيرا كسى كه در كبر سنّ زبان اجنبى را ياد مىگيرد ، نوشتههاى او در اوّل كار ازين قبيل خواهد بود كه صواب كم و خطا بسيار . با اينكه بيشتر عبارات صحيحه در اين حواشى منقول است از قرآن يا بعض كتابهاى عربى كه ممكن است كاتب بر آنها اطّلاع يافته باشد .
و احتمال دارد كه بعض كشيشان يا كسانى كه به مثابهء ايشانند ، عربى آموخته باشند